Đột phá mô hình lúa - tôm thích ứng biến đổi khí hậu tại ĐBSCL

Sự kết hợp giữa công nghệ gieo sạ cơ giới hóa, vùi phân sâu và tư duy 'thuận thiên' mở hướng đi bền vững, gia tăng giá trị cho hệ thống lúa - tôm ĐBSCL.

Từ “mô hình sản xuất” sang “hệ thống đa giá trị”

Sự kiện trình diễn đồng ruộng và hội thảo “Thúc đẩy hệ thống lúa - tôm bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu” do Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế (IRRI) phối hợp với Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Cà Mau và Hiệp hội Ngành hàng Lúa gạo Việt Nam (VIETRISA) tổ chức ngày 29/9 tại HTX Lúa - Tôm Hòa Phát (xã Hồng Dân, tỉnh Cà Mau) đã thu hút hơn 100 đại biểu tham dự. Tại đây, quy trình cơ giới hóa sạ hàng kết hợp vùi phân (MDSR-FDP) trên hệ thống lúa - tôm lần đầu tiên được trình diễn thực địa trên quy mô 6 ha, thu hút sự chú ý đặc biệt từ các chuyên gia, doanh nghiệp và bà con nông dân.

Đông đảo đại biểu và nông dân trực tiếp theo dõi quy trình cơ giới hóa sạ hàng kết hợp vùi phân bón sâu (MDSR-FDP) tại HTX Hòa Phát. Đây là giải pháp mấu chốt giúp giảm chi phí và nâng cao năng suất cho vụ lúa trên nền đất nuôi tôm. Ảnh: Lê Hoàng Vũ.

Tỉnh Cà Mau hiện có khoảng 90.000 ha lúa trên đất nuôi tôm. Giai đoạn 2020-2025, diện tích canh tác lúa - tôm của tỉnh tăng từ 77.266 ha lên 88.252 ha; năng suất lúa bình quân đạt khoảng 5,1 tấn/ha (tăng gần 26%), đem lại lợi nhuận bình quân 35-40 triệu đồng/ha. Mô hình trình diễn tại HTX Hòa Phát triển khai trên 6 ha (trong đó 2 ha áp dụng sạ hàng biên kết hợp vùi phân và 4 ha sạ hàng biên không vùi phân) với 100% lượng phân bón do Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền tài trợ.

Ông Nguyễn Trần Thức, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Cà Mau, cho biết: Mục tiêu chuyển dịch từ sản xuất đơn thuần sang xây dựng hệ thống đa giá trị. Giai đoạn 2026-2030, Cà Mau không đặt mục tiêu tăng diện tích bằng mọi giá, mà ưu tiên tổ chức các vùng nguyên liệu đủ lớn, đồng nhất và có khả năng truy xuất nguồn gốc. Đồng thời, tỉnh sẽ gắn sản xuất với doanh nghiệp, tiêu chuẩn và nhu cầu thị trường để khẳng định giá trị thương hiệu ‘Lúa thơm - Tôm sạch.

Ông Thức phân tích thêm, hệ sinh thái lúa - tôm có tính “thuận thiên”: mùa mưa rửa mặn trồng lúa, mùa khô lấy nước mặn nuôi tôm; gốc rạ sau thu hoạch phân hủy tạo nguồn thức ăn tự nhiên cho tôm, còn chất thải hữu cơ từ vụ tôm lại trở thành nguồn dinh dưỡng giàu có nuôi cây lúa. Nhờ đó, mô hình này có thể giảm chi phí phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật.

Ở góc độ ngành hàng lúa gạo, ông Lê Thanh Tùng, Chủ tịch Hiệp hội Ngành hàng Lúa gạo Việt Nam (VIETRISA), nhận định hệ thống lúa - tôm nước lợ là một chuỗi sinh thái có khả năng thích ứng với khí hậu của vùng ven biển ĐBSCL.

Ông Tùng cho rằng cần xây dựng câu chuyện thương mại chung cho lúa và tôm dựa trên nguyên tắc “Một vùng đất - hai vụ mùa - hai sản phẩm - một hệ sinh thái”. Để khơi mở trọn vẹn chuỗi giá trị này, cần giải quyết nút thắt về điều tiết nước mặn - ngọt, lịch thời vụ đồng bộ và đẩy mạnh liên kết giữa nông dân, HTX với doanh nghiệp ngay từ đầu chuỗi. Theo ông, không thể áp dụng một quy trình cứng nhắc cho toàn vùng mà cần chuẩn hóa các gói kỹ thuật theo từng tiểu vùng sinh thái.

Ông Lê Thanh Tùng, Chủ tịch VIETRISA (người điều phối bên trái) cùng các chuyên gia, đại diện cơ quan quản lý và quốc tế thảo luận về định hướng phát triển hệ thống lúa - tôm bền vững tại hội thảo. Ảnh: Lê Hoàng Vũ.

Giải pháp công nghệ và dinh dưỡng nhằm tối ưu chi phí, nâng cao sức khỏe đất

Ông Nguyễn Văn Hùng, nhà khoa học cao cấp thuộc Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế (IRRI), đã trình bày các giải pháp kỹ thuật chính xác và ứng dụng đổi mới sáng tạo số nhằm hạ chi phí, tăng năng suất cho vụ lúa. 

Ông Hùng cho biết: Qua khảo sát thực tế, chênh lệch năng suất lúa giữa các hộ canh tác lúa - tôm có thể lên tới 1,5 tấn/ha (từ 4 tấn/ha lên 5,5 tấn/ha). Trong đó, dinh dưỡng đất và thời điểm gieo sạ đóng góp tới 2/3 mức biến động này. Việc ứng dụng đưa công nghệ cơ giới hóa sạ hàng kết hợp vùi phân bón sâu (MDSR-FDP) giúp hạt giống và phân bón được vùi đúng độ sâu, hạn chế tối đa thất thoát do bốc hơi hoặc trôi theo dòng nước, giảm 20-30% lượng đạm sử dụng và giảm chi phí đầu vào rõ rệt. Đồng thời, IRRI đang tích cực triển khai các công cụ số như ứng dụng Bón phân đúng (RCM), bản đồ cảnh báo mặn CRC, trợ lý AI Lúa Việt và công cụ đánh giá ViRiCert để hỗ trợ bà con canh tác chính xác, hướng tới nhãn hiệu Gạo Việt Xanh phát thải thấp.

Từ thực tế thiết kế máy móc phục vụ đồng ruộng, anh Nguyễn Hồng Thiện, Giám đốc Công ty TNHH MTV Tư Sang (tỉnh Đồng Tháp) đơn vị chế tạo dòng máy sạ khí động học kết hợp vùi phân chia sẻ: Đây là lần đầu tiên chúng tôi chính thức đưa mô hình máy gieo sạ khí động học kết hợp vùi phân xuống trực tiếp đồng ruộng lúa - tôm. “Mặt ruộng lúa - tôm có đặc thù lầy lún rất nặng, nếu dùng thiết bị nặng sẽ không thể vận hành. Dòng máy mới được cải tiến theo hướng gọn nhẹ, hạn chế lún và có thể vận hành trên nền đất mềm”, anh Thiện chia sẻ.

Ông Phan Văn Tâm, Phó Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền (trái) bên chiếc máy của Công ty Tư Sang tham gia mô hình máy sạ hàng khí động học gọn nhẹ, chuyên dụng cho vùng đất lún nặng của hệ thống lúa - tôm. Sự kết hợp giữa cơ giới và dinh dưỡng vi sinh giúp tối ưu hóa sức khỏe đất. Ảnh: Lê Hoàng Vũ.

Anh Thiện cho biết doanh nghiệp sẽ chú trọng khâu bảo trì, dịch vụ kỹ thuật và thu thập dữ liệu vận hành thực địa để kết nối các HTX, chủ máy và nông dân có nhu cầu.

Đồng hành về mặt dinh dưỡng cho cây trồng, ông Phan Văn Tâm, Phó Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền, bày tỏ sự hào hứng khi tham gia vào mô hình, ông Tâm cho biết: Vùng đất nuôi tôm tích tụ lượng lớn chất hữu cơ nhưng trong điều kiện ngập nước yếm khí, vi sinh vật hiếu khí khó hoạt động. Công ty Bình Điền đưa vào hệ thống các vi sinh vật yếm khí (như nhóm Bacillus) và phân bón sinh học nhằm phân hủy nhanh chất hữu cơ, giải phóng dinh dưỡng cho cây lúa ngay giai đoạn đầu.

Nhờ tận dụng được nguồn dinh dưỡng tự nhiên này, lượng phân đạm hóa học bón cho cây lúa chỉ còn khoảng 50-60 kg/ha (thay vì 80-100 kg/ha như ruộng thâm canh thông thường), vừa giúp nông dân giảm đáng kể chi phí, vừa giữ gìn sức khỏe hệ sinh thái đất và nước cho vụ tôm tiếp theo.

Khởi động mô hình lúa - tôm bền vững, các đại biểu chụp ảnh lưu niệm tại lễ khởi động mô hình canh tác lúa chính xác trên hệ thống lúa - tôm hiệu quả và bền vững tại Cà Mau, khẳng định cam kết thích ứng biến đổi khí hậu. Ảnh: Lê Hoàng Vũ.

“Sự kết hợp giữa tri thức khoa học, công nghệ cơ giới hóa, giải pháp dinh dưỡng tiên tiến cùng tư duy tổ chức chuỗi giá trị đang mở ra kỳ vọng lớn cho hệ thống lúa - tôm Cà Mau. Đây không chỉ là giải pháp giúp người nông dân chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu mà còn tạo thêm điều kiện để nông sản ĐBSCL vươn tầm thị trường quốc tế với những sản phẩm xanh, sạch và bền vững”, ông Phan Văn Tâm, Phó Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền nói.

Lê Hoàng Vũ