Có những vùng đất từng ở bên lề lịch sử rồi vươn lên thành trung tâm; cũng có những miền từng trù phú rồi chững lại khi tự nhiên, công nghệ và thị trường thay đổi.

Lịch sử cho thấy địa lý tạo ra cơ hội và giới hạn, nhưng giá trị của địa lý không bất biến. Một nơi hôm qua là ngoại vi có thể ngày mai thành cửa ngõ; một bất lợi cũ có thể trở thành tài sản mới.

Nhìn từ đó, Đồng bằng sông Cửu Long đứng trước một câu hỏi lớn: điều gì từng làm nên lợi thế của miền đất Chín Rồng, và những lợi thế ấy đang đổi thay ra sao?

Đồng bằng trước hết là sản phẩm của nước

Nước mang phù sa, bồi đất, mở đường cho những xóm làng ven sông. Nước tạo nên ruộng lúa, vườn cây, mùa cá, mùa sen, mùa bông điên điển. Những con kênh được đào qua nhiều thế hệ không chỉ dẫn nước mà còn dẫn người, dẫn hàng hóa, dẫn những cuộc gặp gỡ. Từ những dòng nước ấy hình thành một nền văn minh sông nước rất riêng.

Bởi vậy, trong một thời kỳ dài, lợi thế của đồng bằng được gói trong đất rộng, nước ngọt, phù sa và kinh nghiệm canh tác. Từ đó hình thành những vùng lúa lớn, vườn cây, ao tôm, bè cá và niềm tự hào về “vựa lúa”, “vựa trái cây”, “vựa thủy sản”.

Và đôi khi chúng ta bị “neo” trong chữ “vựa” đó.

Nghịch lý của phát triển

Thành công hôm nay đôi khi lại tạo ra vấn đề của ngày mai. Muốn tăng sản lượng, người ta giữ nước, kiểm soát nước, gia cố đê bao. Muốn thêm vụ, người ta rút ngắn thời gian nghỉ của đất. Mỗi giải pháp đều có lý do lịch sử và từng có lúc rất đúng.

Nhưng khi biến đổi khí hậu, nước biển dâng, suy giảm phù sa, khai thác nước ngầm và những biến động trên lưu vực Mekong cùng xuất hiện, bài toán không còn như cũ.

Cái từng là giải pháp không chắc mãi mãi còn là giải pháp.

Vì vậy, tư duy “thuận thiên” cần được hiểu sâu hơn. Thuận thiên không phải buông xuôi trước thiên nhiên, mà là hiểu quy luật tự nhiên trước khi quyết định can thiệp; biết chỗ nào nên giữ, chỗ nào nên chuyển, chỗ nào nên để thiên nhiên làm phần việc của thiên nhiên.

Từ tư duy sản lượng đến tư duy giá trị

Đồng bằng không thể mãi tự hào chỉ vì làm ra nhiều. Câu hỏi không còn là “một hecta thu được bao nhiêu tấn?”, mà phải là “một hecta tạo ra bao nhiêu giá trị, bao nhiêu sinh kế và để lại bao nhiêu sức khỏe cho đất?”.

Một hạt lúa nếu được gieo trên cánh đồng giảm phát thải, có truy xuất nguồn gốc, quy trình minh bạch và câu chuyện về người nông dân thì giá trị đã khác. Từ bán lúa sang bán gạo; từ bán gạo sang bán chất lượng; từ bán chất lượng sang bán trách nhiệm; rồi từ trách nhiệm sang niềm tin.

Người tiêu dùng ngày mai có thể không chỉ hỏi gạo bao nhiêu tiền một ký. Họ còn muốn biết hạt gạo ấy dùng bao nhiêu nước, vật tư gì, phát thải bao nhiêu, người nông dân được hưởng bao nhiêu và cánh đồng ấy có được bảo vệ hay không.

Khi đó, cánh đồng không còn chỉ là nơi sản xuất. Nó trở thành một đơn vị sinh thái, kinh tế và dữ liệu.

Lợi thế mới: hợp tác và địa lý số

Tài nguyên tốt không tự nhiên tạo thành lợi thế. Đất tốt mà mỗi người làm một kiểu thì khó hình thành vùng nguyên liệu; nông dân đứng riêng lẻ thì khó thương lượng; doanh nghiệp có thị trường mà không gắn với người sản xuất thì chuỗi cũng thiếu bền vững.

Có lẽ lợi thế mới của đồng bằng không chỉ là đất, nước và khí hậu. Lợi thế mới còn là năng lực hợp tác.

Hội quán tạo vốn xã hội. Hợp tác xã tạo vốn kinh tế. Doanh nghiệp nối với thị trường. Nhà khoa học tạo vốn tri thức. Chính quyền kiến tạo môi trường thể chế. Công nghệ kết nối tất cả bằng dữ liệu. Khi những điểm rời rạc được nối thành mạng lưới, sức mạnh của vùng mới xuất hiện.

Một người nông dân hôm nay đứng giữa ruộng lúa Đồng Tháp, chân còn lấm bùn, nhưng trên tay có một chiếc điện thoại có thể kết nối với chuyên gia, doanh nghiệp, thị trường ở bên kia bán cầu. Đó là lúc xuất hiện một loại địa lý mới: địa lý số.

Mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc, cảm biến, vệ tinh, trí tuệ nhân tạo, nhật ký điện tử đang làm cho mỗi mảnh đất dần “biết nói”: nước mặn bao nhiêu, vật tư dùng thế nào, phát thải giảm bao nhiêu.

Phù sa tự nhiên làm đất màu mỡ. Phù sa dữ liệu làm nền kinh tế minh bạch và thông minh hơn.

Từ thích ứng đến kiến tạo giá trị mới

Nhiều năm nay chúng ta nói nhiều về thích ứng với biến đổi khí hậu. Nhưng có lẽ đã đến lúc tiến thêm một bước. Không chỉ hỏi làm thế nào để sống được với biến đổi khí hậu, mà còn phải hỏi làm thế nào tạo ra giá trị mới từ chính quá trình thích ứng.

Canh tác giảm phát thải có thể tạo thương hiệu. Phục hồi mùa nước nổi tạo sinh kế. Nông nghiệp tuần hoàn tạo ngành nghề mới. Bảo tồn đa dạng sinh học tạo giá trị nghiên cứu, giáo dục và du lịch.

Khi đó, biến đổi khí hậu không còn chỉ là câu chuyện phòng thủ. Nó trở thành sức ép buộc chúng ta đổi mới mô hình phát triển.