Sau hơn hai năm triển khai, đề án 1triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại ĐBSCL đạt 197% mục tiêu giai đoạn đầu, mở hướng phát triển bền vững ngành lúa gạo.

Sau hơn hai năm triển khai, Đề án phát triển bền vững một triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại ĐBSCL đã ghi nhận nhiều kết quả tích cực. Diện tích thực hiện vượt 197% mục tiêu giai đoạn đầu, tư duy sản xuất của nông dân chuyển biến rõ rệt theo hướng giảm phát thải, nâng cao giá trị và bảo vệ môi trường. Những chuyển động mới trong tổ chức sản xuất và hình thành chuỗi giá trị lúa gạo đang mở ra hướng đi bền vững cho ngành hàng quan trọng này.

Ngày 8/3, tại phường Vị Thanh (TP Cần Thơ), Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức hội nghị sơ kết hai năm thực hiện Đề án phát triển bền vững 1 triệu hecta lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng ĐBSCL đến năm 2030.

Ủy viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Đức Thắng và Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Thành ủy Cần Thơ Lê Quang Tùng chủ trì hội nghị sơ kết hai năm thực hiện Đề án phát triển bền vững 1 triệu hecta lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng ĐBSCL đến năm 2030. Ảnh: Khương Trung.

Hội nghị do Ủy viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Đức Thắng và Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Thành ủy Cần Thơ Lê Quang Tùng chủ trì.

Tham dự hội nghị còn có Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Thanh Nam; Thứ trưởng Bộ Tài chính Đỗ Thành Trung; Chủ tịch Liên minh Hợp tác xã Việt Nam Cao Xuân Thu Vân; Chủ tịch UBND TP Cần Thơ Trương Cảnh Tuyên; nguyên Bộ trưởng Bộ NN&PTNT Cao Đức Phát; Chủ tịch Hiệp hội Lúa gạo Việt Nam, nguyên Thứ trưởng Bộ NN&PTNT Bùi Bá Bổng; bà Mariam Sherman, Giám đốc Ngân hàng Thế giới tại Việt Nam, Lào và Campuchia cùng đại diện các bộ, ngành, hiệp hội và doanh nghiệp.

Bộ trưởng Trần Đức Thắng trao đổi với Chủ tịch Hiệp hội Lúa gạo Việt Nam, nguyên Thứ trưởng Bộ NN&PTNT Bùi Bá Bổng. Ảnh: Khương Trung.

Diện tích vượt gần gấp đôi mục tiêu

Phát biểu khai mạc hội nghị, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Thanh Nam cho biết sau hơn hai năm triển khai, diện tích canh tác vùng chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp đã đạt 354.839 ha so với mục tiêu 180.000 ha, tương đương 197% kế hoạch đề ra.

Theo Thứ trưởng Trần Thanh Nam, tư duy sản xuất của nông dân đang dần chuyển dịch theo hướng giảm phát thải, nâng cao giá trị và bảo vệ môi trường. Các quy trình canh tác bền vững như quản lý nước tưới tiên tiến, sử dụng phân bón hợp lý, xử lý rơm rạ… được áp dụng ngày càng rộng rãi.

Tại các mô hình thí điểm áp dụng quy trình kỹ thuật do Bộ Nông nghiệp và Môi trường hướng dẫn, nhiều kết quả tích cực đã được ghi nhận: lượng giống gieo sạ giảm khoảng 45%; lượng phân bón giảm khoảng 30%; số lần sử dụng thuốc bảo vệ thực vật giảm 2-3 lần phun mỗi vụ; lượng nước tưới giảm khoảng 20% nhờ thực hiện rút nước 2-3 lần mỗi vụ.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Thanh Nam phát biểu tại hội nghị. Ảnh: Khương Trung.

Bên cạnh đó, năng suất lúa tăng khoảng 12%, chi phí đầu vào giảm khoảng 40%, lợi nhuận trung bình tăng khoảng 6 triệu đồng/ha/vụ, đồng thời lượng phát thải giảm khoảng 3-4 tấn CO₂/ha/vụ.

Theo Thứ trưởng Trần Thanh Nam, điều đáng chú ý là các doanh nghiệp và hợp tác xã ngày càng quan tâm đến liên kết sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm, hướng tới xây dựng thương hiệu gạo Việt Nam. Nhiều tổ chức quốc tế và đối tác phát triển cũng tham gia hỗ trợ về kỹ thuật, tín dụng và phát triển thị trường.

Tuy nhiên, việc triển khai đề án vẫn còn không ít khó khăn. Một số địa phương còn lúng túng trong tổ chức thực hiện; hạ tầng thủy lợi, đặc biệt là thủy lợi nội đồng, chưa đáp ứng yêu cầu; liên kết sản xuất còn yếu; nhận thức của một bộ phận người dân chưa đồng đều; nguồn vốn đầu tư, nhất là các dự án vay từ Ngân hàng Thế giới (WB) và Quỹ Tài chính carbon chuyển đổi (TCAF), còn chậm được triển khai.

Thứ trưởng Trần Thanh Nam đề nghị các đại biểu tập trung thảo luận các giải pháp nhằm nâng cao nhận thức của chính quyền và người dân, tăng cường vai trò của hợp tác xã trong tổ chức sản xuất và tiêu thụ, tháo gỡ khó khăn về hạ tầng và logistics, phát triển thị trường gạo chất lượng cao cũng như nhân rộng các mô hình hiệu quả.

Bước chuyển trong chiến lược phát triển lúa gạo

Theo báo cáo sơ kết, ngày 27/11/2023, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Đề án “Phát triển bền vững một triệu hecta chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng ĐBSCL đến năm 2030” tại Quyết định số 1490/QĐ-TTg.

Các đại biểu tham dự hội nghị. Ảnh: Khương Trung.

Đề án được chia thành hai giai đoạn. Giai đoạn 2024-2025 tập trung xây dựng khoảng 180.000 ha vùng sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại các khu vực có điều kiện hạ tầng và năng lực hợp tác xã phù hợp. Giai đoạn 2026-2030 sẽ tiếp tục hoàn thiện hạ tầng, nâng cao năng lực tổ chức sản xuất và mở rộng thêm 820.000 ha, hướng tới mục tiêu hình thành 1 triệu ha vùng chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp tại ĐBSCL.

Sau hai năm triển khai, diện tích thực hiện đã đạt 354.839 ha, tương đương 197% mục tiêu giai đoạn đầu. Kết quả này phản ánh sự vào cuộc đồng bộ của các bộ, ngành, địa phương, doanh nghiệp và đặc biệt là sự hưởng ứng tích cực của nông dân trong vùng.

Một trong những mục tiêu cốt lõi của đề án là chuyển đổi phương thức canh tác theo hướng giảm phát thải và nâng cao hiệu quả kinh tế.

Các đại biểu tham dự hội nghị. Ảnh: Khương Trung.

Theo báo cáo, toàn bộ 354.839 ha tham gia đề án đều áp dụng các tiến bộ kỹ thuật trong sản xuất lúa. Giống lúa chất lượng cao được sử dụng trên 100% diện tích. Lượng giống gieo sạ giảm từ 30-50%, lượng phân đạm giảm khoảng 30% và số lần phun thuốc bảo vệ thực vật giảm 2-3 lần so với phương thức canh tác truyền thống. Lượng nước tưới cũng giảm khoảng 20%.

Ngoài ra, toàn bộ diện tích tham gia đề án đều áp dụng ít nhất một tiêu chí trong quy trình canh tác bền vững như thực hành “1 phải - 5 giảm” hoặc rút nước ruộng ít nhất một lần trong vụ sản xuất.

Các tiêu chuẩn sản xuất an toàn cũng từng bước được mở rộng. Đến nay, 7.493 ha đã được chứng nhận VietGAP, 246 ha đạt chứng nhận hữu cơ và 5.659 ha đáp ứng điều kiện an toàn thực phẩm.

Những thay đổi này giúp giảm chi phí sản xuất và mang lại hiệu quả kinh tế rõ rệt. Theo số liệu từ các mô hình năm 2024, thu nhập của người trồng lúa trong mô hình tăng trung bình từ 13,4% trở lên so với canh tác truyền thống.

Hình thành chuỗi giá trị lúa gạo, bước đầu vào thị trường khó tính

Sau hai năm triển khai, việc tổ chức lại sản xuất theo chuỗi giá trị đã có những chuyển biến rõ rệt.

Hiện đã có 1.129 hợp tác xã và tổ hợp tác tham gia đề án, cùng hơn 210 doanh nghiệp và tổ chức liên quan, trong đó có 102 doanh nghiệp tham gia liên kết tiêu thụ nông sản.

Khoảng 600 hợp tác xã và tổ hợp tác đã ký kết liên kết sản xuất, tiêu thụ lúa gạo với doanh nghiệp, đảm nhiệm sản xuất trên 60-70% diện tích tham gia đề án. Đáng chú ý, 100% nông dân tham gia đề án đều thông qua hợp tác xã hoặc tổ hợp tác.

Bộ trưởng Trần Đức Thắng trao đổi với bà Mariam Sherman, Giám đốc Ngân hàng Thế giới tại Việt Nam, Lào và Campuchia. Ảnh: Khương Trung.

Cùng với đó, mức độ cơ giới hóa trong sản xuất lúa tăng đáng kể. Trong các mô hình thí điểm, 100% diện tích làm đất và thu hoạch được cơ giới hóa; toàn bộ diện tích gieo sạ thực hiện bằng máy như sạ hàng, máy cấy, drone hoặc sạ cụm. Việc bơm tưới đạt 100%, hơn 40% diện tích bón phân bằng máy và 90% diện tích phun thuốc bằng thiết bị cơ giới hoặc thiết bị bay không người lái.

Nhờ đó, chi phí lao động được giảm đáng kể và hiệu quả quản lý sản xuất được nâng cao. Đề án không chỉ nhằm nâng cao năng suất và thu nhập cho nông dân mà còn hướng tới xây dựng thương hiệu gạo xanh của Việt Nam.

Trong vụ đông xuân, khoảng 70% lượng rơm sau thu hoạch đã được thu gom khỏi ruộng và tái sử dụng cho các mục đích như trồng nấm rơm, làm phân bón hoặc bán cho thương lái, góp phần giảm phát thải khí nhà kính và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp.

Hiệp hội ngành hàng lúa gạo Việt Nam cũng đã bước đầu xây dựng nhãn hiệu “Gạo Việt xanh phát thải thấp”. Đến nay, diện tích lúa được cấp nhãn hiệu đạt 18.086,39 ha với sản lượng gạo tương ứng khoảng 75.060 tấn.

Trong số này, 500 tấn gạo đã được xuất khẩu sang Nhật Bản – một trong những thị trường có yêu cầu khắt khe nhất về chất lượng và tiêu chuẩn sản phẩm.

Cần Thơ cam kết mở rộng vùng sản xuất

Phát biểu tại hội nghị, Chủ tịch UBND TP Cần Thơ Trương Cảnh Tuyên cho biết năm 2025 thành phố cùng cả nước vận hành mô hình chính quyền địa phương các cấp sau sáp nhập địa giới hành chính với nhiều khó khăn, thách thức. Tuy nhiên, kinh tế - xã hội của thành phố vẫn đạt nhiều kết quả tích cực.

Ngành nông nghiệp đóng góp quan trọng vào kết quả chung khi sản lượng lúa của thành phố đạt hơn 4,6 triệu tấn, đứng thứ hai trong vùng ĐBSCL.

Chủ tịch UBND TP Cần Thơ Trương Cảnh Tuyên phát biểu. Ảnh: Khương Trung.

Theo ông Trương Cảnh Tuyên, khu vực ĐBSCL có diện tích tự nhiên hơn 35.000 km², trong đó diện tích trồng lúa trên 1,8 triệu ha với sản lượng hơn 20 triệu tấn mỗi năm, chiếm khoảng 50% sản lượng lúa cả nước.

Năm 2025, sản lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam đạt 7,5 triệu tấn, trong đó khu vực ĐBSCL chiếm trên 90%.

Thực hiện cam kết của Thủ tướng Chính phủ tại Hội nghị COP26 về mục tiêu đến năm 2050 đạt phát thải ròng bằng “0”, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã tham mưu Thủ tướng phê duyệt đề án phát triển bền vững 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng ĐBSCL đến năm 2030.

Riêng TP Cần Thơ đã đăng ký tham gia đề án trên 104.000 ha trong năm 2025 và phấn đấu đạt hơn 170.000 ha vào năm 2030 với 171 tổ hợp tác, hợp tác xã tham gia.

Theo lãnh đạo thành phố, quá trình triển khai bước đầu cho thấy đề án giúp giảm lượng giống gieo sạ, giảm nước tưới, giảm vật tư đầu vào, tăng lợi nhuận cho nông dân và từng bước thay đổi nhận thức của người trồng lúa.

Tuy vậy, vẫn còn những khó khăn như hạ tầng thủy lợi, cơ giới hóa, năng lực quản trị hợp tác xã và khả năng tiếp cận tín dụng xanh.

Trong giai đoạn 2026-2030, Cần Thơ sẽ tiếp tục hoàn thiện quy hoạch vùng sản xuất, mở rộng diện tích, áp dụng quy trình kỹ thuật phát thải thấp, nâng cao năng lực hợp tác xã, tăng cường liên kết chuỗi giá trị và đầu tư hạ tầng phục vụ sản xuất.

Thành phố cam kết tiếp tục phối hợp chặt chẽ với Bộ Nông nghiệp và Môi trường, các bộ ngành, tổ chức quốc tế và cộng đồng doanh nghiệp nhằm triển khai hiệu quả đề án, hướng tới xây dựng ngành hàng lúa gạo hiện đại, bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Khương Trung - Kim Anh

Chuyên đề Đề án 1 triệu ha