Bữa cơm bên bờ ruộng và những câu hỏi mọc lên từ đất

Bữa cơm trong bài này là câu chuyện ghi chép được và có thêm thắt đôi chút sau 2 chuyến khởi hành đầu năm. Đầu tiên là một Hợp tác xã nômg nghiệp sinh thái, hôm sau là một Hợp tác xã nông nghiệp trong cánh đồng trồng lúa giảm phát thải.

Hai ngày đầu năm, con đường đất dẫn vào cánh đồng miền Tây được kiên cố hoá. Không có diễn đàn, không có bục phát biểu, chỉ có những đôi dép lấm bùn, những bàn tay rám nắng và một nồi cơm đang sôi bên bờ ruộng. Người xuống đồng không chỉ có nông dân. Lãnh đạo xã, hội nông dân, cán bộ kỹ thuật, doanh nghiệp… cùng xắn quần, cùng lội ruộng, rồi cùng ngồi chen giữa bà con, vòng tròn nhỏ dần lại như một gia đình đông người về ăn Tết muộn.

Bữa cơm giản dị mà đầy đủ. Cơm nấu từ gạo của cánh đồng sinh thái, trong đề án lúa giảm phát thải. Cá bắt từ mô hình lúa - cá. Rau là mớ rau bà con trồng sau nhà Hợp tác xã. Có lươn, có ếch, thứ quà của tự nhiên khi ruộng biết “thở”. Không ai nói nhiều về thành tích. Câu chuyện bắt đầu từ những thứ rất nhỏ: hạt gạo hôm nay thơm hơn, nước ruộng trong hơn, con cá lớn chậm mà thịt chắc hơn, và bà con cũng đang nghiên cứu sử dụng bèo hoa dâu.

Những người nông dân chân chất, cần mẫn, giờ ngồi quay quần bên nhau. Không còn ranh giới “ruộng anh - ruộng tôi” như ngày nào. Mảnh ruộng không còn là đường kẻ chia cắt, mà là sợi dây nối lại. Có người nhắc chuyện giá lúa xuống, giọng đôi chút chùng lại. Nhưng rồi tiếng cười lại bật lên khi nhắc chuyện vụ vừa rồi cá nhiều hơn, chi phí phân thuốc ít hơn, con cháu về nhà ăn cơm thấy “đỡ mùi thuốc”.

Lãnh đạo xã ngồi lẫn trong đám đông, không ghế cao, không hàng trước. Có lúc, câu chuyện trở nên thẳng thắn:

“Giảm còn hai vụ lúa thì sống sao?”

“Không trồng lúa mấy tháng thì làm gì để có thu nhập?”

“Ai đứng ra lo đầu ra khi mình làm khác đi?”

Những câu hỏi ấy không nằm trong báo cáo, nhưng nằm ngay trên bờ ruộng, cạnh nồi cơm đang vơi dần.

Chủ trương làm ba vụ hay hai vụ, nói cho cùng, không phải là con số. Đó là sinh kế của từng gia đình, là học phí của con trẻ, là khoản thuốc men của người già. Giảm vụ không chỉ là giảm một mùa gieo sạ, mà là mở ra một khoảng trống. Khoảng trống để đất nghỉ, để nước hồi sinh, và cũng là khoảng trống cần được lấp đầy bằng sinh kế mới. Nếu không có câu trả lời thuyết phục, người nông dân khó mà yên tâm bước tiếp.

Có người gợi ý nuôi cá đồng theo mùa nước, người khác nói đến trồng rau, làm du lịch trải nghiệm, làm dịch vụ nông thôn. Câu chuyện chưa có kết luận, nhưng đã có sự lắng nghe. Điều quan trọng là bà con thấy lãnh đạo xã ngồi đó, nghe đến cùng, không né tránh, sẵn sàng đứng bên cạnh để cùng tìm đường đi.

Thì ra, chuyển đổi nông nghiệp không bắt đầu từ văn bản, mà từ bữa cơm bên bờ ruộng. Không đi từ mệnh lệnh, mà đi từ câu hỏi. Mỗi chủ trương nếu chỉ đi từ trên xuống sẽ dễ trượt qua mặt đất gồ ghề của đời sống. Còn khi nó được sinh ra từ ruộng đồng, từ nỗi lo rất thật của nông dân, từ sự lắng nghe và đồng hành của lãnh đạo xã, nó mới có cơ hội bén rễ.

Khi người nông dân trở lại vị trí trung tâm

Có một điều tưởng như giản dị nhưng lại rất căn cốt trong mọi chính sách nông nghiệp. Suy cho cùng, chính sách không phải để làm đẹp báo cáo, mà để trả lời những câu hỏi từ ruộng đồng. Ruộng hỏi gì, đất hỏi gì, người nông dân đang trăn trở điều gì, đó mới là nơi chính sách phải cúi xuống lắng nghe.

Lấy người nông dân làm trung tâm không có nghĩa là chỉ hỏi ý kiến cho có. Đó là chấp nhận rằng người nông dân không chỉ là “đối tượng thụ hưởng”, mà là chủ thể của quá trình chuyển đổi. Bà con hiểu đất mình hơn ai hết, hiểu con nước, mùa gió, hiểu cả những rủi ro mà bảng biểu không đo được. Bà con có những nổi lo riêng, có những lần thất bại. Nếu không trả lời được nỗi lo sinh kế của người nông dân, thì dù chủ trương có hay đến mấy cũng khó đi xa.

Chuyển đổi nông nghiệp vì vậy không thể là câu chuyện “đúng - sai”, mà là câu chuyện “đi cùng”. Đi cùng để cùng học, cùng thử, cùng điều chỉnh. Đi cùng để khi giá lúa xuống, người nông dân không đơn độc. Đi cùng để khi phải giảm vụ, người nông dân không bị bỏ lại với khoảng trống thu nhập.

Một chính sách tốt là chính sách khiến người nông dân bớt lo hơn khi ra đồng, chứ không phải lo thêm. Một quyết định đúng là quyết định giúp họ thấy tương lai của con cái mình trên chính mảnh ruộng ấy, chứ không phải chỉ thấy con đường rời bỏ ruộng đồng.

Ngay câu chuyện giống lúa ST, người nông dân vùng này trồng năng suất không cao. Hỏi trực tiếp cha để của loại giống mất đến hai mươi năm lai tạo mới trở thành gạo ngon thế giới, thì mới biết thêm nhiều điều. Loại giống này phù hợp với vùng nước lợ các tỉnh duyên hải, hoặc nơi đất có nhiều khoáng và nơi có cường độ bức xạ mặt trời cao. Nhà khoa học của nhà nông ấy cho biết đang lai tạo giống phù hợp với vùng sâu trong nội đồng, ngắn ngày hơn để phục vụ bà con. Mừng thiệt là mừng.

Bữa cơm bên bờ ruộng sáng đầu năm không đưa ra lời giải cuối cùng. Nhưng nó nhắc ta một điều: nông nghiệp bền vững không được xây từ phòng họp, mà được vun từ những cuộc trò chuyện rất đời, rất thật trên cánh đồng. Và khi người nông dân được đặt trở lại vị trí trung tâm, mọi chuyển đổi, dù có thể chậm, cũng sẽ có gốc rễ, có niềm tin để đi tiếp.

Lê Minh Hoan