Đến ngày gặt, thường hai, ba gia đình tập trung đổi công cho nhau. Những người đàn ông thì chịu trách nhiệm tuốt lúa và vác lúa về nhà, phụ nữ thì cắt lúa nấu cơm. Trẻ em tùy vào lứa tuổi mà có thể cắt lúa, vơ rơm quanh đống lúa vừa tuốt xong, hoặc hái rau phụ mẹ nấu bữa trưa cho cả nhà. Tiếng cười nói, trò chuyện rôm rả cả đồi.
Bài dự thi
“Lúa gạo Việt- Nguồn cội và tương lai”
NHỮNG MÙA
VÀNG KẾT NỐI
TRẦN HỒNG
VÂN (Thôn Lú Yố, Ia Hrú, Gia Lai)
Khi cái nắng
gay gắt của đỉnh mùa khô Tây Nguyên bắt đầu thì bố mẹ tôi chuẩn bị dọn rẫy. Nhà tôi có một mảnh đất nhỏ khoảng hơn nghìn mét
vuông nằm trên đỉnh đồi đối diện nhà tôi.
Mẹ tôi phát quang những cây, cỏ dại mọc từ sau mùa lúa năm trước chờ khô
gom lại rồi đốt. Làn khói mỏng loang dần xuống lòng thung dưới chân đồi. Tiếng
lửa reo tí tách, mùi cỏ khô cháy thơm lan
tỏa trong cái nắng chiều đã dịu. Bố
tôi thuê máy cày cày phơi đất. Những luống đất đỏ bazan ánh hồng lên trong nắng chờ cơn mưa đầu mùa, chuẩn bị cho một mùa mới. Mẹ
lấy lúa giống đã cất riêng từ năm ngoái thoăn
thoắt sàng sảy lại thêm lần nữa để chắc chắn chỉ còn lại những hạt mẩy trắc,
căng tròn vàng óng rồi cất vào bao chờ đợi.
Khi tiếng sấm
đã đì đùng ngoài xa và những cơn gió mang theo hơi ẩm tràn về báo hiệu mùa mưa
bắt đầu. Chờ những cơn mưa thường xuyên đều đặn thì bố mẹ tôi mới quyết định trỉa
hạt. Ngày xuống giống, cả nhà bố mẹ và bốn chị em tôi đều lên rẫy. Công việc được
phân công rõ ràng, bố tôi dùng cây chọc
lỗ, mẹ và chị em tôi trỉa hạt. Hai tay bố cầm cái cây to tầm bằng cái cán cuốc đã được vót
nhọn một đầu thoăn thoắt chọc lỗ theo hàng thẳng tắp chị em tôi và mẹ trỉa hạt,
mỗi lỗ bỏ từ 3 đến 5 hạt lúa. Khi công việc trỉa hạt đã xong bố tôi sẽ chặt một
cành cây to đầy lá kéo khắp rẫy một vài vòng đảm bảo các lỗ đều được lấp kín.
Những ngày
sau đó mẹ tôi luôn mong những cơn mưa và nắng xen kẽ đều đặn để lúa được nảy mầm
đều và đẹp. Mẹ tôi tranh thủ những ngày
nghỉ của công nhân nắng ráo thì làm cỏ,
tôi cũng lẽo đẽo theo mẹ tập tành làm cho đến khi tôi học lớp 5 thì công việc
làm cỏ lúa với tôi đã thành thạo rồi. Mẹ
dõi theo quá trình phát triển của cây lúa vào ngày mưa thì bón phân định kì khoảng hai hoặc
ba lần tùy theo sự phát triển của lúa.
Làng tôi, những
người con đi xây dựng vùng kinh tế mới dưới mỗi mái nhà tranh vách đất là một
gia đình đa số làm công nhân cho công ty cao su và tự tăng gia sản xuất, nên gia
đình nào cũng có rẫy để trồng lương thực, hoa màu vào mùa mưa. Sau hơn ba tháng
lúa chín vàng trĩu bông. Cả vạt đồi được khoác lên một tấm áo vàng rực rỡ, màu
của no ấm. Bố tôi chuẩn bị máy tuốt lúa loại máy đạp bằng chân, kiểm tra lại những
tấm cót được đan bằng nan tre để quây trước và hai bên nơi đặt máy. Mẹ tôi để
dành những bao phân hóa học qua mỗi mùa trồng trọt, giặt sạch cắt ra khâu chắp
lại thành tấm bạt to để trải ra tuốt và phơi lúa sau này.
Đến ngày gặt,
thường hai, ba gia đình tập trung đổi công cho nhau. Những người đàn ông thì chịu
trách nhiệm tuốt lúa và vác lúa về nhà, phụ nữ thì cắt lúa nấu cơm. Trẻ em tùy vào
lứa tuổi mà có thể cắt lúa, vơ rơm quanh
đống lúa vừa tuốt xong, hoặc hái rau phụ
mẹ nấu bữa trưa cho cả nhà. Tiếng cười nói, trò chuyện rôm rả cả đồi.
Khi cắt lúa
mẹ tôi luôn chừa lại một ít cho lũ chim. Mẹ nói: “Để mùa sau bội thu hơn”. Những ngày sau đó mẹ tôi phơi lúa bằng tấm bạt
ấy, tôi giúp mẹ trở lúa bằng cách ủi hai
chân đi thành những luống cày nhỏ. Nắng đẹp chỉ hơn hai nắng là lúa khô giòn. Mẹ
tôi chờ ngày gió đều, đúng hướng không
quẩn thì rê. Lúa mẩy, trắc được cất vào bồ
để dành. Mẹ chọn một ít làm giống còn lại xát gạo ăn dần trong năm. Mẻ gạo đầu
tiên, mẹ tôi nấu bữa cơm tươm tất
hơn ngày thường thành kính dâng lên cúng
tổ tiên vừa là để báo cáo, để cảm ơn, chia sẻ thành quả vụ mùa của gia
đình.
Lúa rẫy nhà
tôi trồng, nghe mẹ bảo là lúa lốc ba tháng, hạt lúa khi xát gạo có màu nâu hồng
ăn hơi khô đậm vị và nở to hơn loại gạo sáu tháng trắng ngần dẻo dai, ngọt đậm
đà. Nhưng mỗi khi bưng bát cơm ăn tôi luôn cảm nhận được hương thơm nồng đượm của
đất, của những giọt mồ hôi và cả nụ cười của bố mẹ tôi ngọt lành đến lạ. Cái vị
gạo rẫy ấy đã theo tôi suốt cả tuổi thơ, nuôi tôi khôn lớn. Trong hành trình
dong duổi, đôi khi tôi bất chợt bắt gặp
một vạt lúa rẫy xanh tít tắp tôi lại mường tượng ra cảnh bố mẹ, chị em tôi đang
trỉa lúa và cười đùa trên đồi ngày thơ bé ấy.
Nhà tôi ở
trên đỉnh đồi, có khu vườn rộng, chạy xuôi xuống chân đồi rồi đến lòng
thung. Ở đó, bà con người Jrai sẽ trồng lúa nước, qua lòng thung là đến đồi bên
kia, nơi ấy có vạt rẫy nhỏ của nhà tôi. Bố mẹ tôi chơi thân với một người bạn Jrai.
Ông có ruộng ngay dưới cuối khu vườn nhà tôi, giữa chân đồi và lòng thung có một
giải đất cao hơn ruộng ông cho bố mẹ tôi trồng trọt. Mùa khô bố mẹ tôi trồng
các loại rau phục vụ cho gia đình tôi và
gia đình ông, mùa mưa trồng lúa nếp Tết đến nhà tôi gói bánh chưng có biếu
người bạn Jrai ấy.
Tôi còn nhớ
mãi người bạn của gia đình tôi, ông gầy mà rắn chắc, nhanh nhẹn với làn da nâu
bóng dưới ánh mặt trời. Ông luôn ngậm tẩu thuốc nhả khói khi làm việc cũng như
trò chuyện cùng bố tôi. Ông lưng trần
đóng khố ngắn cuốc lật ruộng chuẩn bị cho mùa mới. Mảnh ruộng gần nhà tôi ông
hay trồng giống lúa sáu tháng. Mỗi mùa gặt ông luôn để dành cho nhà tôi một ít
để ăn. Hạt gạo sáu tháng thon dài trắng ngần nấu cơm chín dẻo dai, mềm ngọt đậm
đà. Nghe ông nói chỉ có người bạn quý mới được tặng món quà ấy và nhà giàu mới
cấy giống lúa này vì giống lúa dài ngày
năng xuất thấp hơn giống lúa ngắn ngày.
Còn tôi luôn
nhớ vị của bát cơm ấy thơm dẻo, ăn cơm với tép khô rang mỡ heo cũng khiến tôi no căng bụng. Tình bạn giữa gia đình tôi và ông cứ vậy chân
chất, bình dị đi qua hơn chục mùa lúa, mùa rau mà bền chặt thắm thiết như những hạt lúa
được vun trồng nuôi dưỡng từ mảnh đất đỏ bazan này. Nồng đượm qua những mùa mưa nắng cho đến khi gia
đình tôi chuyển đi huyện mới tôi không còn nhìn thấy ông nữa, chỉ còn bố tôi vẫn
công tác ở đó thỉnh thoảng gặp và trò chuyện cùng ông. Ông vẫn vậy, lưng trần
đóng khố làm ruộng. Hạt lúa là nhịp cầu kết nối gia đình tôi với người bạn Jrai
ấy. Xóa nhòa khoảng cách về ngôn ngữ,
văn hóa, tập tục nhưng cùng chung một suy nghĩ về lúa gạo.
Tôi nhớ, những
năm 80 thế kỷ trước, dù các gia đình khác vẫn phải ăn cơm độn ngô, khoai, sắn
nhưng bố mẹ tôi luôn cố gắng để cả gia đình có đủ gạo ăn mà không phải độn thêm
ngô, khoai, sắn. Ngoài vạt rẫy ở đỉnh đồi kia bố mẹ tôi còn tận dụng khoảng
cách giữa các hàng cao su khi cây cao su còn nhỏ chưa giao tán để trồng lúa rẫy.
Thói quen dụm dành, chắt chiu phòng khi mất mùa ấy luôn được bố mẹ tôi duy trì
đến bây giờ và hình thành thói quen cho chị em tôi.
Sau bao năm
mẹ tôi vẫn giữ thói quen gạo luôn phải đầy thùng chứa dù rằng cả tháng mẹ không ăn hết số gạo ấy nhưng tháng sau mẹ vẫn
mua và đổ đầy thùng. Tôi cũng vậy dù bây
giờ cuộc sống có đỡ vất vả hơn nhưng
thói quen mua gạo vượt sức ăn một tháng của gia đình luôn không bỏ được như một
thói quen, ăn sâu vào nếp nghĩ vậy.
Giờ đây công
việc của tôi khiến tôi thường xuyên gần gũi và tiếp xúc với người Jrai. Một điều
tôi nhận thấy ở họ dẫu có khó khăn họ có thể bán gia xúc, gia cầm, rẫy nhưng họ
không bán ruộng. Những mảnh ruộng họ luôn để lại đảm bảo cho gia đình có đủ gạo
ăn cả năm và cho con cháu sau này. Tôi nghĩ nền văn minh lúa nước, ngoài sản
sinh ra bao nét văn hóa đẹp thì có một điều tôi nhận ra đó là sự đoàn kết, san
sẻ giữa các dân tộc anh em trên mảnh đất Việt Nam này. Nơi mà khi nghe tin bà
con gặp thiên tai mất mùa thì hạt gạo luôn được người dân nghĩ đến để gom góp,
dìu nhau đi qua tháng ngày khốn khó. Và hơn cả tấm lòng Việt gửi gắm qua từng hạt
gạo bằng cả tấm lòng sẻ chia, đùm bọc bước ra khỏi biên giới Việt Nam đến với
những người bạn, người anh em trên thế giới./.
