Hạt gạo không đi một mình

Tư duy cộng đồng trong ngành hàng lúa gạo - từ “mạnh ai nấy làm” đến “cùng nhau đi xa”

Có người từng nghĩ trồng lúa là chuyện của riêng người nông dân. Có người lại tưởng bán gạo chỉ cần thương lái. Có người khác tin rằng doanh nghiệp giỏi là tự lo được hết. Nhưng hạt gạo, từ lúc nằm trong bùn đến khi lên bàn ăn, không đi một mình. Nó đi qua vô số bàn tay. Và chỉ khi ngành hàng lúa gạo biết sống bằng tư duy cộng đồng, cùng nhau san sẻ rủi ro và lợi ích, thì hạt gạo Việt Nam mới đi xa, đi bền, đi có thương hiệu.

Một giấc “mộng ngành hàng”: khi ai cũng muốn làm một mình

Hãy thử tưởng tượng một ngày, cả ngành lúa gạo bước vào một giấc mơ kỳ lạ.

Trong giấc mơ ấy, người nông dân nói: “Từ mai tôi trồng lúa cũng được, nhưng tôi không bán nữa. Ai cần gạo thì tự mà làm”.

Thương lái nói: “Tôi cũng nghỉ. Tự đi gom, tự chở, tự lo kho bãi”.

Nhà máy xay xát nói: “Không xay nữa. Tự phơi, tự sấy, tự xay, tự tách tấm”.

Doanh nghiệp xuất khẩu nói: “Không ký hợp đồng nữa. Tự đi tìm thị trường, tự làm thương hiệu, tự lo chứng nhận”.

Người làm giống, làm phân bón, làm dịch vụ bay drone, thủy lợi, vận tải, kiểm nghiệm chất lượng… mỗi người cũng lặng lẽ quay lưng.

Và rồi, “ngành hàng” bỗng thành một cánh đồng im ắng.

Lúa vẫn mọc. Nhưng không biết bán cho ai.

Gạo vẫn có. Nhưng không ai bảo đảm chất lượng.

Thị trường vẫn mở. Nhưng không ai đủ lực để bước ra.

Trong giấc mơ ấy, không ai chết ngay. Nhưng tất cả cùng đuối dần. Đuối vì không có người đi cùng. Đuối vì mỗi người gánh một phần việc vốn không thể gánh một mình.

Và khi tỉnh giấc, mới thấy một điều giản dị mà đau đáu: Ngành hàng lúa gạo không sợ thiếu người giỏi, chỉ sợ thiếu người biết liên kết.

Hạt gạo là “đứa con chung” của một cộng đồng

Hạt gạo nhìn nhỏ vậy, nhưng nó là kết tinh của cả một xã hội nghề nghiệp.

Muốn có hạt gạo tử tế, phải có:

•         người chọn lai tạo giống và giữ giống,

•         người làm đất, gieo sạ,

•         người bảo vệ đồng ruộng,

•         hệ thống thủy lợi đưa nước về đúng lúc,

•         người sấy, xay xát, tồn trữ,

•         doanh nghiệp làm bao bì, thương hiệu, chứng nhận,

•         nhà khoa học nghiên cứu giống, quy trình canh tác,

•         logistics đưa hạt gạo vượt biển,

•         hiệp hội ngành hàng chứng nhận xuất xứ, đo lường chất lượng,

•         và thị trường đón nhận bằng niềm tin.

Một hạt gạo xuất khẩu có khi đi qua mười mấy mắt xích. Đứt một mắt xích, cả sợi dây đứt. Vì vậy, gạo không phải sản phẩm của một người, mà là sản phẩm của một cộng đồng.

“Mạnh ai nấy làm” là cách làm nghèo nhau

Trong ngành lúa gạo, có một cái bẫy quen thuộc: nông dân chỉ lo “trúng mùa”, thương lái lo “trúng giá”, doanh nghiệp lo “trúng hợp đồng”.

Ai cũng muốn “trúng”, nhưng lại trượt nhau.

Khi không có liên kết nông dân bị ép giá vì bán lẻ tẻ, thương lái chịu rủi ro khi gom hàng không đồng nhất chất lượng, nhà máy khổ vì nguyên liệu không ổn định, doanh nghiệp mất uy tín vì lô hàng không đạt chuẩn,, và cuối cùng thị trường quay lưng vì không tin.

Đó là lúc ngành hàng giống như một đàn chim bay… mà mỗi con muốn bay một hướng.

Bay vậy thì gió mạnh là rã đàn.

Tư duy cộng đồng trong ngành lúa gạo là gì?

Tư duy cộng đồng không phải là lời kêu gọi “hãy thương nhau”.

Tư duy cộng đồng trong ngành hàng lúa gạo là hiểu rất rõ. Mỗi tác nhân chỉ là một phần của chuỗi giá trị, không ai là trung tâm, hạt gạo mới là trung tâm. Lợi ích phải đi cùng trách nhiệm, hưởng được giá cao thì phải làm đúng chuẩn, có đầu ra ổn định thì phải giữ đúng cam kết. Liên kết không phải để đẹp báo cáo, mà để chia sẻ rủi ro, rủi ro thời tiết, rủi ro thị trường, rủi ro dịch bệnh… một mình không chống nổi. Giá trị không nằm ở “bán lúa”, mà ở “bán niềm tin”, niềm tin nằm trong chất lượng đồng nhất, truy xuất minh bạch, phát thải thấp, và câu chuyện thương hiệu.

Ngành hàng lúa gạo cũng cần “hợp tác xã kiểu mới” và “doanh nghiệp dẫn dắt”

Muốn “cộng đồng ngành hàng” hình thành, phải có hai trụ cột:

Một là, hợp tác xã / tổ hợp tác mạnh. HTX không chỉ làm dịch vụ. HTX phải trở thành “ngôi nhà chung” của nông dân:

•         tập hợp diện tích đủ lớn,

•         tổ chức sản xuất theo quy trình,

•         kiểm soát đầu vào, đầu ra,

•         thương lượng hợp đồng,

•         làm “kỷ luật cộng đồng” để giữ uy tín.

Hai là, doanh nghiệp có tâm và có tầm. Doanh nghiệp không chỉ mua bán.

Doanh nghiệp phải là người định chuẩn chất lượng, định hướng thị trường, đầu tư vùng nguyên liệu, chia sẻ lợi ích, xây thương hiệu quốc gia cho gạo.

Doanh nghiệp mà không nâng nông dân lên, thì doanh nghiệp cũng chỉ “làm ăn từng chuyến”.

Không có nền, không thể xây tầng vững bền.

Hạt gạo muốn đi xa, phải đi cùng nhau

Trong tự nhiên, không có đàn chim nào bay xa mà thiếu đội hình.

Con bay đầu tạo lực nâng cho những con bay sau. Con bay sau tiết kiệm sức, bay được lâu hơn. Rồi chúng thay phiên nhau. Đàn sếu bay bằng tư duy cộng đồng.

Ngành lúa gạo cũng vậy.

Muốn gạo Việt Nam không chỉ “nhiều” mà còn “ngon”, không chỉ “rẻ” mà còn “có thương hiệu”, không chỉ “xuất khẩu” mà còn “được trân trọng”, thì phải đi bằng đội hình, bằng liên kết, bằng lòng tin.

Hạt gạo không đi một mình. Và ngành hàng lúa gạo cũng không thể bước vào tương lai bằng những cái tôi rời rạc.

Đi xa được là nhờ biết mình đang đứng trong ân tình và trách nhiệm của cả một cộng đồng ngành hàng. 

Lê Minh Hoan