Chạm chân xuống bờ ruộng còn đẫm sương đêm tại vùng ven thành phố, chúng tôi cảm nhận rõ nhịp thở phập phồng của mùa vụ và những nỗi lo thường trực của bà con. Có người còn tự nhủ: "Thôi, phun trước cho chắc ăn!". Nỗi lo ấy rất thật. Nhưng để nỗi lo dẫn mình đi mua thuốc thì có khi tiền mất mà cây vẫn chưa khỏe, lại làm mất những con vật có ích đang âm thầm giữ ruộng.

Bởi vậy, trong cách quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) bằng nhiều biện pháp phối hợp, bà con thường được cơ quan chức năng khuyên chỉ dùng thuốc hóa học khi thật sự cần thiết. Muốn giữ mùa màng lâu dài, phải hiểu cánh đồng trước khi quyết định tác động vào nó.

Cánh đồng có sâu, cũng có những người bạn bắt sâu

Cùng bà con lội xuống mé bờ, cúi xuống một bụi lúa, nhìn kỹ chúng tôi thấy cả một thế giới đang sinh tồn. Có sâu rầy gây hại, nhưng cũng có nhện, bọ rùa và nhiều loài thiên địch săn bắt chúng. Những người bạn nhỏ ấy chẳng đòi tiền công, cứ lặng lẽ làm việc ngày này qua ngày khác.

"Mấy năm trước, hễ thấy bướm bay hay lá hơi cuốn là tui vội vàng xách bình đi xịt liền. Phun xong sâu chết, mà nhện, bọ rùa cũng chết sạch. Rầy lứa sau bùng phát lại càng dữ dội hơn vì không còn thiên địch khống chế. Giờ tham gia lớp khuyến nông, tui mới hiểu cánh đồng phải có sự cân bằng, không phải sạch bóng côn trùng mới là hay." — Ông Nguyễn Văn Tám, một lão nông tri điền chia sẻ với chúng tôi.

Đúng như lời ông Tám, nếu thấy sâu là phun ngay thuốc có tác động rộng, mình có thể diệt sâu mà cũng làm hao hụt lực lượng giữ ruộng. Khi sâu rầy trở lại, những con bắt sâu chưa kịp phục hồi, bà con lại phải phun tiếp. Tất nhiên, không thể thấy sâu mà cứ mặc kệ. Cần xem đó là con gì, nhiều hay ít, cây đang ở giai đoạn nào, mức gây hại ra sao. Khi chưa chắc, tìm đến cán bộ khuyến nông địa phương để được hỗ trợ chuyên môn vẫn chắc ăn hơn mua đại chai thuốc về thử.

Bảo vệ thực vật an toàn: Theo các chuyên gia sinh thái nông nghiệp, một hệ sinh thái đồng ruộng khỏe mạnh có khả năng tự phục hồi. Việc lạm dụng thuốc BVTV hóa học không chỉ tiêu diệt tới 70% lượng thiên địch tự nhiên mà còn gây ra hội chứng "kháng thuốc", khiến chi phí sản xuất tăng từ 15-20% trong khi năng suất không cải thiện.

Cây khỏe bắt đầu từ cách mình chăm

Qua ghi nhận thực tế của chúng tôi, có những chuyện xảy ra trên lá nhưng nguyên nhân lại nằm dưới đất, trong nước hoặc cách bón phân. Gieo dày, ruộng bí. Bón thừa đạm, cây xanh mướt nhưng dễ bị dịch hại tấn công. Nếu nguyên nhân gốc rễ còn đó, phun thuốc chỉ xử lý được phần ngọn.

Nhiều lớp bảo vệ cùng phát huy tác dụng thì nhu cầu dùng thuốc có thể giảm đi. Giống như giữ một mái nhà: mái chắc, vách kín, mương thoát nước thông thì khi mưa xuống mình đỡ phải chạy khắp nơi hứng dột.

Một lần phun phải tính cho hết cái giá

Mua chai thuốc thấy ngay số tiền trên hóa đơn. Nhưng lần phun còn tốn công, nhiên liệu, nước và thời gian. Người pha, phun cũng có nguy cơ tiếp xúc với thuốc nếu thao tác không đúng. Thuốc dùng không phù hợp còn ảnh hưởng sinh vật có ích, nguồn nước và để lại dư lượng trên nông sản.

Có bà con thắc mắc với chúng tôi: “Hồi trước thuốc này xài thấy hiệu quả, sao giờ phun hoài vẫn còn sâu?”. Việc dùng lặp đi lặp lại một loại cơ chế tác động tạo điều kiện cho dịch hại kháng thuốc. Khi thấy thuốc kém hiệu quả, đừng vội tăng liều. Giữ cho thuốc còn hiệu lực cũng là giữ một công cụ cần thiết cho những vụ mùa sau.

“Giải pháp cuối cùng” vẫn phải dùng đúng lúc

Cần nói rõ, ưu tiên biện pháp sinh học, canh tác không có nghĩa là đợi ruộng hư nặng mới dùng thuốc hóa học. “Cuối cùng” là thứ tự cân nhắc. Khi các biện pháp khác không đủ kiểm soát nguy cơ, thuốc vẫn cần thiết.

Bà con cần kết hợp thăm đồng với dự báo, cảnh báo dịch hại từ cơ quan quản lý. Khi cần dùng, phải chọn thuốc được phép sử dụng cho đúng cây, đúng dịch hại; tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc 4 đúng (Đúng thuốc, đúng lúc, đúng nồng độ/liều lượng, đúng cách). Thuốc sinh học cũng phải dùng đúng hướng dẫn, không phải mang chữ “sinh học” là được sử dụng tùy ý.

Giữ ruộng từ sự hiểu biết

Những người ra đồng thường xuyên sẽ sớm thấy chỗ cây chậm lớn, lá đổi màu, sâu bắt đầu xuất hiện. Những quan sát ấy càng có giá trị khi được ghi lại, trao đổi với xóm giềng và cán bộ kỹ thuật.

Chai thuốc vẫn có chỗ đứng trong nền nông nghiệp hiện đại. Nhưng trước khi mở nắp chai, hãy mở mắt quan sát, mở sổ ghi chép, mở lời hỏi người biết chuyên môn. Giữ được vụ mùa này đã quý. Giữ cho đất, nước và cánh đồng còn khỏe để làm tiếp những mùa sau càng quý hơn. Một cánh đồng được chăm bằng sự hiểu biết sẽ nuôi dưỡng niềm hy vọng bền vững, bắt đầu từ hôm nay.