Muốn hiểu nông nghiệp hôm nay, có lẽ không thể chỉ đứng giữa
một cánh đồng hôm nay.
Phía dưới lớp đất đang được cày xới bằng
máy móc hiện đại là dấu chân của những con người từ hàng vạn năm trước. Phía
sau một hạt giống được chọn tạo bằng công nghệ sinh học là hành trình rất dài từ
khi con người còn
nhặt hạt cây hoang dại làm thức ăn. Và phía sau một trang trại thông minh là biết
bao thế hệ từng nhìn mây đoán mưa, nhìn đất đoán mùa để hiểu thiên nhiên.
Có một thời rất xa, con người chưa biết đến hai chữ “nông nghiệp”. Con
người sống bằng săn bắt, hái lượm, di chuyển theo nguồn nước, đàn thú và mùa quả chín. Rồi con người bắt đầu giữ lại
hạt giống, thuần dưỡng một số loài vật, chọn một nơi để ở lại lâu hơn.
Từ những thay đổi nhỏ bé ấy, một cuộc
chuyển đổi lớn của lịch sử nhân loại
bắt đầu. Con người từ chỗ đi tìm thức ăn chuyển sang làm ra thức ăn, từ du cư dần bước sang định cư. Làng xóm, cộng
đồng, phân công lao động, những quy ước về ruộng đất và trao đổi sản phẩm dần hình
thành. Nhìn theo cách đó, nông nghiệp chưa bao giờ chỉ là chuyện trồng cây hay
nuôi con.
Nông nghiệp góp phần tạo nên cách con người tổ chức
cộng đồng, hình thành văn hóa và phát triển kinh tế. Nhiều nền văn
minh lớn lớn lên bên những dòng sông và những vùng đất có khả năng nuôi sống cộng đồng
đông người. Từ hạt giống, đàn gia súc và công trình thủy lợi đầu tiên, con người không chỉ tạo
ra lương thực mà còn từng bước tạo ra xã hội của mình.
Dòng chảy ấy chưa bao giờ dừng lại. Từ
Cách mạng Đá mới đến cơ giới hóa, Cách mạng Xanh, công nghệ sinh học, nông nghiệp
chính xác, nông nghiệp số…, mỗi bước tiến đều làm thay đổi cách sản xuất và mối quan hệ giữa con
người với đất đai, thiên nhiên, thị trường và với nhau.
Có những thời kỳ, mục tiêu lớn nhất của
nông nghiệp là sản xuất đủ lương thực, với thước đo chủ yếu là năng suất, sản lượng và kim
ngạch. Nhưng khi biến đổi khí hậu, suy thoái đất, thiếu nước, mất đa dạng sinh
học và biến động thị trường ngày càng hiện hữu, nông nghiệp phải đối diện với những câu hỏi mới.
Làm sao tạo ra nhiều giá trị hơn mà không khai thác nhiều tài
nguyên hơn? Làm sao người nông dân tham gia sâu hơn
vào chuỗi giá trị? Làm sao một cánh
đồng vừa tạo ra lương thực, vừa gìn giữ đất, nước và cảnh quan?
Ngày hôm nay, nông nghiệp lại đứng trước
một cuộc chuyển đổi mới. Trên cánh đồng đã có thiết bị bay không người lái, cảm biến, vệ tinh và dữ liệu hỗ trợ dự báo
sâu bệnh, năng suất, thị trường. Trí tuệ nhân tạo có thể xử lý lượng thông tin mà một con
người khó tự mình bao quát.
Nhưng bên cạnh trí tuệ nhân tạo
vẫn cần trí tuệ của người nông dân, nhà
khoa học, doanh nghiệp, nhà quản
lý và cộng đồng. Máy móc có thể đọc dữ liệu về đất, AI có thể dự báo giá cả, nhưng con người vẫn phải lựa chọn cách đối xử với đất, cân bằng lợi ích trước mắt với sự bền vững
lâu dài và trả lời nông nghiệp phát triển để làm gì, cho ai, để lại điều gì cho
thế hệ tiếp theo.
Càng đi sâu vào công nghệ, có lẽ càng cần trở lại với câu hỏi căn bản: nông nghiệp là gì?
Nếu chỉ nhìn nông nghiệp như một ngành
sản xuất, chúng ta sẽ thấy cây trồng, vật nuôi, năng suất và thị trường. Nhưng nhìn rộng hơn, một cánh đồng
còn là cảnh quan, một khu vườn còn là ký ức, một giống cây bản địa còn chứa lịch
sử cộng đồng, một món ăn còn mang theo câu chuyện văn hóa. Người nông dân cũng
có thể là người gìn giữ tài nguyên, tri thức bản địa và câu chuyện quê hương.
Khi ấy, nông nghiệp cần được nhìn
trong một hệ sinh thái kinh tế, văn hóa và xã hội, nơi sản xuất
giao thoa với chế
biến, thương mại, du lịch,
giáo dục, khoa học, nghệ thuật, môi trường và
đời sống cộng đồng. Giá trị
của nông nghiệp không chỉ nằm ở những gì được thu hoạch trên ruộng mà còn ở những
giá trị được tạo ra quanh ruộng và sau mùa vụ.
“Mạch
đất” được viết từ mong muốn lần theo dòng
chảy ấy.
Người viết bước vào câu chuyện này với một sự tự biết mình:
không được đào tạo chuyên ngành nông nghiệp, cũng không phải nhà nghiên cứu lịch
sử nông nghiệp. Những hiểu biết có được phần nhiều từ những năm tháng đi cùng nông dân, đến với ruộng đồng, hợp tác
xã, doanh nghiệp, viện trường; từ những
cuộc trò chuyện,
những chuyến đi và sự quan sát đời sống nông thôn.
Khi lần ngược về những lớp trầm tích
xa hơn của lịch sử, người viết phải tìm kiếm, đối chiếu tư liệu và nhờ đến sự hỗ trợ của các
công cụ trí tuệ nhân tạo. AI giúp
tìm nhanh hơn, kết nối nhiều lớp thông tin hơn và gợi mở những hướng tiếp cận mà
một người không chuyên khó tự mình bao quát. Nhưng AI không phải lúc nào cũng đúng; tư liệu lịch sử có thể có nhiều
cách diễn giải; nhận
thức của người viết cũng chắc chắn còn giới hạn.
Vì vậy, những trang viết này không phải
là một công trình học thuật, càng
không nhằm đưa ra những kết luận cuối cùng. Nếu còn những chi tiết chưa chính xác, những cách hiểu cần bổ sung
hay những góc nhìn cần hiệu chỉnh, người viết mong nhận được sự chia sẻ của những
người am hiểu hơn.
Điều muốn tìm kiếm trong “Mạch đất” không phải là thật nhiều niên
đại, tên gọi hay khái niệm. Điều muốn tìm là sợi dây nối giữa những gì đã từng
xảy ra, những gì đang diễn ra và những gì có thể sẽ đến.
Từ lúc con người gieo hạt xuống đất,
qua những cuộc cách mạng nông nghiệp, đến máy kéo, vệ tinh và thuật toán; từ mục tiêu đủ
ăn đến khát vọng về một nền nông nghiệp xanh hơn, thông minh hơn và nhân văn hơn
- đó là dòng chảy từ quá khứ,
qua hiện tại và mở về tương lai.
Mỗi bài trong “Mạch
đất” chỉ là một lát cắt nhỏ. Nhưng từ nhiều lát cắt, hy vọng có thể nhận ra sợi
dây liên kết giữa đất và người, giữa sản xuất và văn hóa, giữa khoa học và kinh
nghiệm, giữa trí tuệ nhân tạo và trí tuệ con người.
Và dù công nghệ sẽ còn đi xa đến đâu, có lẽ vẫn
còn một điều rất cũ mà chúng ta có thể cùng suy ngẫm: Mọi nền văn minh đều bắt
đầu từ đất. Nhưng tương lai của đất lại nằm trong cách con người lựa chọn.
Lê Minh Hoan
Đón xem bài tiếp theo và hết: Mạch đất vẫn còn chảy
