Có một câu hỏi tưởng như rất đơn giản: Ai làm nên một hạt gạo?

Người nông dân gieo hạt. Doanh nghiệp giống tạo ra giống tốt. Doanh nghiệp phân bón nuôi cây. Doanh nghiệp thuốc bảo vệ thực vật góp phần bảo vệ mùa màng. Doanh nghiệp cơ giới hóa giúp giảm sức lao động. Hợp tác xã tổ chức cánh đồng. Nhà khoa học đưa quy trình vào thực tiễn. Ngân hàng cung cấp dòng vốn. Doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu đưa hạt gạo ra thị trường. Chính quyền kiến tạo môi trường. Các tổ chức quốc tế mang đến tri thức, công nghệ, nguồn lực.

Vậy mà lâu nay, nhiều khi tất cả cùng có mặt trên một cánh đồng nhưng lại bước đi trên những con đường khác nhau.

Đề án “Phát triển bền vững một triệu héc-ta chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030”, được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định 1490/QĐ-TTg ngày 27/11/2023, đang mở ra cơ hội để thay đổi điều đó.

Đây không chỉ là câu chuyện một triệu héc-ta. Đó là một triệu héc-ta được tổ chức lại.

Từ thay đổi kỹ thuật đến thay đổi cấu trúc ngành hàng

Nếu chỉ nhìn Đề án như một chương trình kỹ thuật, công việc có vẻ tương đối quen thuộc: giảm lượng giống gieo sạ, quản lý nước hợp lý hơn, giảm phân đạm, giảm thuốc bảo vệ thực vật, quản lý rơm rạ, cơ giới hóa, số hóa nhật ký đồng ruộng. Nhưng phía sau những thay đổi kỹ thuật đó là một cuộc chuyển đổi lớn hơn nhiều.

Muốn giảm giống, phải có giống tốt. Muốn giảm phân bón mà cây lúa vẫn khỏe, phải thay đổi phương pháp quản lý dinh dưỡng. Muốn giảm thuốc bảo vệ thực vật, phải quản lý sức khỏe cây trồng và hệ sinh thái. Muốn giảm phát thải, phải thay đổi cách quản lý nước, rơm rạ và nhiều công đoạn sản xuất.

Muốn chứng minh giảm phát thải, phải có dữ liệu. Muốn dữ liệu có giá trị, phải có hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm định. Muốn gạo phát thải thấp có giá trị khác biệt trên thị trường, doanh nghiệp thu mua, chế biến, phân phối và xuất khẩu phải nhận diện được sự khác biệt ấy.

Và quan trọng nhất: người nông dân phải nhìn thấy lợi ích.

Một cánh đồng nhưng lâu nay có nhiều “thị trường”

Trên cùng một héc-ta lúa đang tồn tại nhiều thị trường. Doanh nghiệp giống nhìn thấy thị trường giống. Doanh nghiệp phân bón nhìn thấy thị trường phân bón. Doanh nghiệp thuốc bảo vệ thực vật nhìn thấy thị trường thuốc. Doanh nghiệp máy móc nhìn thấy thị trường cơ giới hóa. Doanh nghiệp công nghệ nhìn thấy thị trường dữ liệu. Ngân hàng nhìn thấy thị trường tín dụng. Doanh nghiệp xuất khẩu nhìn thấy thị trường lúa gạo.

Còn người nông dân? Người nông dân đứng giữa tất cả những thị trường ấy và gánh phần lớn rủi ro cuối cùng.

Doanh nghiệp vật tư có thể kết thúc một thương vụ khi sản phẩm được bán ra. Nhưng với người trồng lúa, rủi ro chỉ mới bắt đầu khi vật tư được đưa xuống ruộng.

Bởi vậy, Đề án một triệu héc-ta tạo ra một yêu cầu mới: không thể tối ưu từng khâu riêng lẻ mà phải tối ưu cả cánh đồng và cả chuỗi giá trị. Đây chính là lý do cần một Liên minh các doanh nghiệp tham gia Đề án.

Đầu vào phải nhìn thấy đầu ra – và ngược lại

Một trong những thay đổi quan trọng nhất mà Liên minh có thể tạo ra chính là nối hai đầu vốn lâu nay chưa thật sự gặp nhau.

Hãy thử hình dung một doanh nghiệp xuất khẩu nhận được nhu cầu từ Nhật Bản, châu Âu hay một hệ thống bán lẻ lớn về một loại gạo với những tiêu chí cụ thể. Thông tin đó được đưa ngược về vùng nguyên liệu. Từ yêu cầu của thị trường, Liên minh cùng HTX thiết kế quy trình sản xuất.

Khi ấy, lần đầu tiên có thể hình thành một đường thẳng tương đối rõ:

Thị trường → Doanh nghiệp đầu ra → HTX → Quy trình sản xuất → Doanh nghiệp đầu vào → Nông dân → Cánh đồng → Dữ liệu → Sản phẩm → Trở lại thị trường.

Đó mới là chuỗi giá trị. Và đầu ra phải có trách nhiệm với đầu vào. Có trách nhiệm hai chiều thì mới hình thành niềm tin.