Mạch đất - Bài 2: Mạch đất vẫn còn chảy

Đi hết một hành trình để nhận ra tương lai đôi khi bắt đầu từ việc cúi xuống nhìn lại mảnh đất dưới chân.

Hai mươi bài viết đã đi qua.

Từ một thời rất xa, khi con người chưa có ruộng, chưa có vườn, mỗi ngày còn đi theo dấu thú, mùa quả chín và những dòng nước để tìm thức ăn. Rồi một ngày, không ai biết chính xác là ngày nào, một hạt giống được đặt xuống đất.

Con người dừng bước.

Một mùa vụ bắt đầu.

Một ngôi làng xuất hiện.

Rồi những nền văn minh lớn lên bên những dòng sông. Chiếc cày đi qua đất. Nước được dẫn vào ruộng. Máy móc thay sức người. Khoa học bước vào cánh đồng. Cách mạng Xanh góp phần đẩy lùi nỗi lo thiếu lương thực ở nhiều nơi.

Nhưng chính những thành tựu ấy lại đặt ra những câu hỏi mới.

Đất có thể làm việc đến bao giờ? Nước có thể được lấy đi đến mức nào? Năng suất tăng nhưng thu nhập người nông dân có tăng tương ứng không? Và nếu một thế hệ nhận từ đất quá nhiều, thế hệ sau sẽ còn lại điều gì?

Đi qua lịch sử nông nghiệp mới thấy con người chưa bao giờ đứng ngoài thiên nhiên. Có thời sống theo nhịp của đất, có thời tìm cách chinh phục đất, có thời tin khoa học có thể vượt qua mọi giới hạn. Rồi càng hiểu biết, con người càng nhận ra: thiên nhiên có những giới hạn không thể mặc cả.

Cây vẫn cần thời gian của cây. Đất vẫn cần thời gian của đất.

Một lớp mùn không thể hình thành sau một đêm. Một hệ sinh thái tổn thương nhiều năm không thể phục hồi chỉ sau một mùa vụ. Có những thứ công nghệ làm nhanh hơn, nhưng cũng có những thứ càng thúc nhanh càng dễ đi quá giới hạn.

Có lẽ nông nghiệp là một trong những người thầy kiên nhẫn nhất của con người.

Một hạt giống dạy biết chờ. Một mùa hạn dạy biết quý nước. Một vụ mùa thất bát dạy biết dự phòng. Một mảnh đất bạc màu nhắc rằng không có tài nguyên nào là vô tận.

Nhìn như vậy, lịch sử nông nghiệp không chỉ là lịch sử sản xuất lương thực. Đó còn là lịch sử con người học cách sống: học hợp tác, học trao đổi, học tổ chức cộng đồng, học khoa học khi kinh nghiệm không còn đủ, học kinh tế khi sản phẩm bước ra thị trường, học sinh thái khi nhận ra mỗi quyết định trên cánh đồng đều tác động đến cả hệ thống.

Và hôm nay, con người học thêm cách sống cùng công nghệ khi dữ liệu, cảm biến, robot và trí tuệ nhân tạo đang bước vào đồng ruộng.

Nhưng dù công cụ thay đổi đến đâu, người nông dân vẫn đứng trước một câu hỏi rất cũ: mùa tới sẽ ra sao?

Ngày xưa, câu trả lời nằm trong màu mây, hướng gió, con nước và ký ức của những mùa trước. Ngày nay có thêm vệ tinh, bản đồ số, dự báo khí tượng, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo.

Nhưng công nghệ không làm mất đi giá trị của tri thức người nông dân. Người làm ruộng lâu năm có thể nhìn sắc lá, cầm nắm đất, nhìn con giun, quan sát cách nước thấm rồi cảm nhận mảnh vườn đang thay đổi.

Tri thức ấy không đối lập với khoa học. Nó đang chờ gặp khoa học. Kinh nghiệm không đối lập với dữ liệu. Kinh nghiệm có thể trở thành một lớp dữ liệu đặc biệt.

Trí tuệ nhân tạo càng không nên đứng đối diện với trí tuệ con người. Điều đáng mong đợi không phải cánh đồng vắng người nông dân, mà là nơi người nông dân được trao thêm năng lực để hiểu đất, dự báo và quyết định tốt hơn.

Một tay chạm vào đất. Một tay chạm vào dữ liệu.

Đó có thể là hình ảnh của nông nghiệp tương lai.

Nhưng tương lai ấy không chỉ được quyết định bởi công nghệ. Nông nghiệp là nơi nhiều ngành khoa học gặp nhau: sinh học, hóa học, khí tượng học, kinh tế học, xã hội học, khoa học dữ liệu và sinh thái học. Mỗi ngành nhìn một phần, nhưng chỉ khi đặt cạnh nhau mới thấy được cả hệ thống.

Có lẽ đây là thay đổi quan trọng trong tư duy nông nghiệp hôm nay, từ nhìn từng phần sang nhìn mối quan hệ giữa các phần.

Một cánh đồng không chỉ có cây lúa. Người nông dân không chỉ là người sản xuất. Hợp tác xã không chỉ là nơi gom sản lượng. Doanh nghiệp không chỉ là người mua hàng. Tất cả cùng nằm trong một hệ sinh thái giá trị. Khi một mắt xích yếu đi, cả hệ thống bị ảnh hưởng. Khi các mắt xích biết cộng tác, giá trị có thể tăng lên mà không nhất thiết phải lấy thêm từ đất.

Đó cũng là lúc câu chuyện sản lượng chuyển thành câu chuyện giá trị.

Một hecta đất không nhất thiết phải tạo ra nhiều tấn hơn mãi mãi. Nó có thể tạo ra sản phẩm ngon hơn, an toàn hơn, ít phát thải hơn; đồng thời tạo cảnh quan, gìn giữ đa dạng sinh học, văn hóa làng quê và những trải nghiệm mới.

Khi ấy, nông nghiệp không còn chỉ là bài toán “lấy được bao nhiêu từ đất”, mà trở thành câu hỏi “từ một vùng đất có thể tạo ra bao nhiêu lớp giá trị mà vẫn giữ được sức sống của đất”.

Có lẽ đó là bước chuyển từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp, rồi xa hơn, sang kinh tế của một hệ sinh thái sống.

Nông nghiệp tái sinh, kinh tế tuần hoàn, nông nghiệp sinh thái hay nông nghiệp thông minh không chỉ là những khái niệm mới. Ẩn dưới đó vẫn là một câu hỏi cũ: làm sao để cái lấy đi và cái trả lại còn giữ được cân bằng?

Người xưa không gọi đó là kinh tế tuần hoàn khi đưa rơm, phân, tro bếp trở lại ruộng vườn; không gọi đó là nông nghiệp sinh thái khi nhìn mùa nước, mùa chim, mùa cá để điều chỉnh cách canh tác; cũng không gọi đó là dữ liệu khi nhớ từng mùa hạn, từng năm nước lớn.

Tên gọi có thể mới. Nhưng phía sau nhiều khái niệm mới vẫn có những mạch tri thức đã tồn tại từ rất lâu. Điều cần làm không phải quay về quá khứ, mà mang những giá trị của quá khứ đi cùng khoa học hiện tại để bước vào tương lai.

“Mạch đất” vì thế không nhằm đi tìm một mô hình nông nghiệp cuối cùng. Có lẽ cũng không bao giờ có một mô hình như vậy.

Khí hậu, công nghệ, thị trường, thói quen tiêu dùng và những thế hệ nông dân đều sẽ thay đổi. Mỗi thời đại lại đặt ra những câu hỏi mới.

Điều quan trọng hơn một câu trả lời cố định là khả năng tiếp tục đặt câu hỏi.

Khi nhìn một cánh đồng, ngoài câu hỏi năng suất bao nhiêu, hãy hỏi đất đang khỏe hay yếu. Khi nhìn một sản phẩm, ngoài câu hỏi bán được bao nhiêu, hãy hỏi còn bao nhiêu giá trị chưa được đánh thức. Khi nhìn một phụ phẩm, hãy hỏi nó có thể bắt đầu vòng đời nào khác.

Khi nhìn một công nghệ mới, đừng vội hỏi hiện đại đến mức nào, hãy hỏi nó giải quyết được vấn đề gì của người nông dân. Và khi nói về tương lai nông nghiệp, có lẽ đừng chỉ hỏi máy móc sẽ thông minh đến đâu. Hãy hỏi con người sẽ hiểu thiên nhiên sâu đến đâu.

Hai mươi chặng đường khép lại, nhưng mạch đất không khép lại.

Bởi ngoài kia, một hạt giống đang được gieo xuống. Một người nông dân đang thử cách làm mới. Một nhà khoa học đang đặt câu hỏi. Một người trẻ đang nghĩ về việc trở về quê. Một hợp tác xã đang học cách đi cùng nhau. Một doanh nghiệp đang tìm cách tạo thêm giá trị mà không buộc đất phải cho thêm sản lượng.

Và đâu đó, một chiếc cảm biến đang đọc độ ẩm của chính mảnh đất mà hàng nghìn năm trước tổ tiên con người từng cúi xuống, dùng bàn tay để cảm nhận. Thời gian đã đi một vòng rất dài, nhưng mạch vẫn còn đó.

Mạch của đất.
Mạch của nước.
Mạch của sự sống.
Mạch của tri thức.

Và mạch của niềm tin rằng con người vẫn có thể học một cách phát triển khác: không đứng trên thiên nhiên, mà đứng trong thiên nhiên; không chỉ biết nhận, mà còn biết trả lại; không chỉ nghĩ đến mùa vụ này, mà còn nghĩ đến những mùa chưa đến.

Có lẽ vì vậy, Mạch đất xin được dừng lại không bằng một lời kết. Chỉ bằng một hình ảnh. Một người cúi xuống. Cầm một nắm đất trong tay. Rồi tự hỏi: Mảnh đất này đã đi qua bao nhiêu mùa? Và mình sẽ để lại cho mùa sau một mảnh đất như thế nào?

Từ câu hỏi ấy, một mạch mới lại bắt đầu.

Lê Minh Hoan