Lời giới thiệu: Văn minh lúa nước Việt Nam và Lịch sử lúa nước ĐBSCL

 Văn minh lúa nước Việt Nam và Lịch sử lúa nước ĐBSCL 

***

LỜI GIỚI THIỆU

Có những dòng sông nhìn thấy được bằng mắt. Có những dòng sông chỉ có thể nhận ra khi lùi lại thật xa trong thời gian. Dòng sông của một nền văn minh cũng vậy. Nó không chỉ chảy bằng nước, mà còn chảy bằng ký ức, tập quán, những mùa gieo cấy nối tiếp nhau qua bao thế hệ, bằng tiếng chày giã gạo, bằng bờ ruộng, con mương, mái nhà, ngôi đình, câu ca dao và cả những điều tưởng như rất đỗi bình thường trong đời sống mỗi ngày.

Nếu phải tìm một hình ảnh đủ nhỏ bé mà lại chuyên chở được một phần rất dài của lịch sử Việt Nam, có lẽ đó là hạt lúa.

Một hạt lúa nhỏ thôi, nhưng phía sau nó là nước. Phía sau nước là ruộng. Phía sau ruộng là làng. Phía sau làng là cộng đồng. Rồi từ cộng đồng dần hình thành phong tục, tín ngưỡng, lễ hội, cách ăn, cách ở, cách con người ứng xử với thiên nhiên và với nhau.

Bởi vậy, nói về cây lúa mà chỉ nói về nông nghiệp thì chưa đủ. Nói về hạt gạo mà chỉ nhìn sản lượng, năng suất hay kim ngạch xuất khẩu lại càng chưa đủ. Cây lúa đã đi cùng con người trên dải đất này lâu đến mức ranh giới giữa một loại cây trồng và một biểu tượng văn hóa nhiều khi trở nên rất mờ.

Có thể một giống lúa mất đi. Có thể một phương thức canh tác thay đổi. Có thể chiếc liềm được thay bằng máy gặt, con trâu nhường chỗ cho máy kéo, ghe chở lúa nhường chỗ cho xe tải và container. Nhưng những lớp trầm tích mà cây lúa để lại trong đời sống thì không biến mất nhanh như vậy. Chúng nằm trong cách người ta gọi quê hương là đồng ruộng, trong câu “ăn cơm chưa?” thay cho một lời hỏi thăm, trong mâm cơm cúng tổ tiên, trong chiếc bánh ngày Tết, trong tiếng “được mùa”, “mất mùa” đã vượt khỏi phạm vi nông nghiệp để trở thành cách nói về những được mất trong cuộc đời.

Có những thứ ở bên cạnh mình lâu đến mức ta quên hỏi vì sao nó lại hiện diện sâu như vậy. Vì sao hạt lúa có thể đi sâu vào đời sống đến thế? Vì sao một loại cây trồng lại góp phần định hình không gian cư trú và cách tổ chức cộng đồng? Vì sao từ những vùng địa lý rất khác nhau, con người vẫn tìm cách thích nghi với nước, đất, mùa để gìn giữ một hạt giống?

Từ những câu hỏi ấy, câu chuyện về cây lúa không còn là lịch sử của một cây lương thực. Nó trở thành hành trình lần theo dòng chảy của cả một nền văn minh.

Dòng chảy ấy không thẳng. Lịch sử chưa bao giờ đi theo một đường thẳng. Có những thời kỳ con người tiến về phía trước bằng sáng tạo mới, nhưng cũng có những lúc phải quay trở lại tri thức cũ để tìm lời giải cho một thách thức mới. Có vùng đất con người tìm cách ngăn nước, giữ nước, dẫn nước. Có nơi người ta học cách đi theo con nước, chờ nước, né nước, thậm chí sống nhờ nước.

Mỗi cách ứng xử tạo ra một kiểu cảnh quan. Mỗi cảnh quan tạo ra một kiểu sinh kế. Mỗi sinh kế lâu dần hình thành một nếp sống. Và nếp sống đủ lâu sẽ trở thành văn hóa.

Nhìn như vậy mới thấy văn minh lúa nước không chỉ nằm trên cánh đồng. Nó còn nằm trong hệ thống sông ngòi, kênh mương, bờ bao, đê điều; trong cách cộng đồng phân chia nước; trong những quy ước không phải lúc nào cũng được viết thành luật nhưng ai cũng hiểu phải tôn trọng; trong những ngày cả xóm đổi công, vần công, cùng xuống đồng.

Có lẽ từ rất sớm, cây lúa đã dạy con người một bài học giản dị: nước không biết ranh giới thửa ruộng, sâu bệnh không biết ruộng nhà ai, một mùa màng muốn yên ổn thì khó ai có thể đứng riêng một mình.

Một trong những bài học cổ xưa nhất về hợp tác có lẽ không bắt đầu từ sách quản trị, mà bắt đầu từ một con mương, một bờ ruộng, một trận mưa, một mùa lũ. Cây lúa khiến con người phải học cách cùng nhau. Và khi cùng nhau đủ lâu, người ta tạo thành cộng đồng.

Nhưng nói đến “văn minh lúa nước Việt Nam” cũng cần tránh một cách nhìn quá đơn giản. Đó không phải là câu chuyện chỉ có một nguồn gốc, một trung tâm, một kiểu ruộng và một cách sống. Việt Nam trải dài qua nhiều vùng sinh thái, nhiều cộng đồng cư dân, nhiều cách thích nghi khác nhau với cây lúa.

Có lúa nước đồng bằng, lúa nương miền núi, ruộng bậc thang trên sườn dốc, lúa mùa chờ mưa, lúa nổi vươn theo con nước, những giống lúa thích nghi với phèn, với mặn, với những điều kiện khắc nghiệt mà nhiều thế hệ nông dân đã tuyển chọn và gìn giữ. Vì vậy, có lẽ nên nhìn văn minh lúa nước Việt Nam như một dòng sông lớn được hợp thành từ nhiều nhánh. Mỗi nhánh có một màu nước, nhưng tất cả cùng làm đầy một dòng chảy.

Khi dòng chảy ấy đi về phương Nam, một không gian khác mở ra: Đồng bằng sông Cửu Long.

Một châu thổ trẻ, được tạo nên bởi phù sa, mùa nước và những cuộc di dân kéo dài qua nhiều thế kỷ. Ở đây, lịch sử cây lúa không chỉ là lịch sử sản xuất, mà còn là lịch sử mở đất, đào kênh, giao thương, cộng cư và thích nghi. Nhiều cộng đồng khác nhau mang theo kinh nghiệm, tập quán, tín ngưỡng, món ăn và cách sống, rồi cùng hòa vào một không gian sông rạch chằng chịt.

Trước khi trở thành vùng sản xuất lúa gạo quan trọng, châu thổ ấy đã trải qua một hành trình rất dài. Đất chưa phải lúc nào cũng là ruộng. Nước cũng chưa phải lúc nào cũng là thứ phải loại ra khỏi đồng. Có thời nước nổi về mang theo phù sa, cá tôm, cây cỏ và cả một mùa sinh kế. Có giống lúa lớn lên cùng mực nước. Có những con kênh vừa mở đường cho dòng nước, vừa mở đường cho con người.

Rồi từng bước, thủy lợi, giống mới, cơ giới hóa, khoa học kỹ thuật và thị trường làm thay đổi diện mạo đồng bằng. Từ sản xuất theo nhịp tự nhiên sang chủ động mùa vụ. Từ một vụ sang hai vụ, rồi ba vụ ở nhiều nơi. Từ làm lúa để đủ ăn sang sản xuất hàng hóa. Từ hạt gạo quanh làng đến hạt gạo vượt đại dương.

Đó là một thành tựu rất lớn.

Nhưng lịch sử, khi nhìn đủ dài, luôn nhắc chúng ta rằng mỗi thành tựu đều mở ra một câu hỏi mới. Khi có thể làm ra nhiều lúa hơn, có nhất thiết lúc nào cũng phải tiếp tục làm ra nhiều hơn? Khi hạt gạo đi xa hơn, giá trị nào đã đi cùng hạt gạo? Khi năng suất tăng lên, đời sống người nông dân đã thay đổi tương xứng chưa? Khi kiểm soát nước ngày càng chặt hơn, hệ sinh thái đã biến đổi ra sao?

Và khi biến đổi khí hậu, hạn mặn, sụt lún, suy giảm tài nguyên, biến động thị trường trở nên rõ nét hơn, chúng ta lại phải quay về hỏi những thế hệ trước: họ đã từng sống với đất và nước như thế nào?

Không phải để quay lại quá khứ, mà để hiểu quá khứ đủ sâu trước khi đi về tương lai.

Đó cũng là ý nghĩa của việc nhìn lịch sử như những lớp trầm tích. Trầm tích không phải thứ nằm yên dưới đáy. Mỗi lớp đất hôm nay đều do những dòng chảy hôm qua để lại. Và mỗi quyết định hôm nay rồi cũng trở thành một lớp trầm tích mà thế hệ mai sau phải tiếp nhận.

Người xưa để lại cho chúng ta giống lúa, kinh nghiệm nhìn trời, nhìn nước, nhìn đất, những con kênh, những tập quán cộng đồng, những món ăn, những ký ức và cả một vùng văn hóa. Vậy chúng ta sẽ để lại gì?

Một đồng bằng nhiều nhà máy hơn? Một nền nông nghiệp nhiều công nghệ hơn? Hay một vùng đất vẫn còn khả năng nuôi dưỡng con người, vẫn còn những dòng sông khỏe mạnh, những cộng đồng nông thôn đáng sống và một nền văn hóa đủ sức kể câu chuyện của mình với thế giới?

Có lẽ vì vậy, quá khứ, hiện tại và tương lai của hạt lúa không nên được chia thành ba căn phòng riêng biệt. Cả ba thời gian ấy cùng nằm trong một hạt giống.

Trong hạt lúa hôm nay có ký ức của hàng nghìn mùa vụ đã qua. Và cũng trong hạt lúa hôm nay đã có mầm của những mùa vụ chưa tới.

Hạt lúa quá khứ mang theo giá trị văn hóa.

Hạt lúa hiện tại tạo ra giá trị kinh tế.

Nhưng hạt lúa tương lai phải đi xa hơn: tạo ra giá trị xã hội, giá trị sinh thái, giá trị cộng đồng và giá trị của một cách phát triển biết tôn trọng giới hạn của tự nhiên.

Từ hạt lúa nhìn ra, lịch sử không còn chỉ là chuyện đã qua. Lịch sử trở thành một tấm gương để soi hiện tại, đôi khi cũng là một chiếc la bàn để bước về phía trước.

Một ngày nào đó, người nông dân có thể điều khiển cánh đồng bằng cảm biến, vệ tinh, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo. Máy móc có thể thay nhiều công việc đôi tay từng làm. Hạt gạo có thể được truy xuất đến từng thửa ruộng. Carbon có thể trở thành một giá trị mới bên cạnh năng suất và chất lượng.

Nhưng dù công nghệ đi xa đến đâu, câu hỏi căn bản vẫn còn đó: Con người sẽ sống với đất, với nước và với nhau như thế nào?

Có lẽ đó mới là câu hỏi lớn nhất mà nền văn minh cây lúa để lại.

Và cũng từ câu hỏi ấy, chúng ta bắt đầu hành trình trở về thật xa, để gặp hạt lúa trước khi thành một nền văn minh.

Lê Minh Hoan

Đón xem Bài 1: Hạt lúa trước khi thành một nền Văn minh