Khi đầu vào tìm đến đầu ra

VIETRISA và vai trò kiến tạo hệ sinh thái lúa gạo bền vững

Mỗi khi doanh nghiệp giới thiệu giống mới, phân bón mới, chế phẩm sinh học hay quy trình canh tác giảm phát thải, người trồng lúa thường hỏi: “Chúng tôi có thể làm theo, nhưng lúa làm ra sẽ bán cho ai? Doanh nghiệp có bảo đảm đầu ra không?”.

Đó không hẳn là tâm lý ngại đổi mới mà là câu hỏi về phân bổ rủi ro. Doanh nghiệp vật tư có thể hoàn tất thương vụ khi sản phẩm được giao xuống đồng, còn với nông dân, rủi ro chỉ thật sự bắt đầu từ lúc xuống giống.

Chuyển sang mô hình mới, người trồng lúa phải thay đổi cách quản lý nước, bón phân, phòng trừ dịch hại, xử lý rơm rạ, ghi chép nhật ký và chấp nhận những bất định ban đầu. Nếu sản phẩm vẫn bị mua như lúa thông thường, không được phân loại riêng, không có giá trị cộng thêm, nông dân sẽ có lý do quay lại cách làm quen thuộc.

Vì vậy, câu hỏi “ai bảo đảm đầu ra?” phải được đặt giữa một bàn tròn có doanh nghiệp đầu vào, doanh nghiệp chế biến - xuất khẩu, hợp tác xã, nông dân, nhà khoa học, ngân hàng và cơ quan quản lý. Trong ngành hàng lúa gạo, Hiệp hội Ngành hàng lúa gạo Việt Nam - VIETRISA có thể đóng vai trò kiến tạo chiếc bàn tròn ấy.

Từ ba thị trường rời rạc đến một phương án chung

Lâu nay, thị trường vật tư, thị trường sản xuất lúa và thị trường gạo vận hành theo ba nhịp khác nhau. Doanh nghiệp đầu vào quan tâm đến diện tích sử dụng sản phẩm. Doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu quan tâm đến chủng loại gạo, chất lượng, dư lượng, giá thành và thời gian giao hàng. Nông dân đứng giữa, tự lựa chọn vật tư, tự sản xuất, rồi cuối vụ mới dò tìm tín hiệu thị trường.

Một quy trình có thể thành công về kỹ thuật nhưng thất bại về thương mại nếu sản phẩm không phù hợp phân khúc hoặc bị trộn lẫn với gạo thông thường. Điểm nghẽn còn nằm ở khoảng trống điều phối.

Kinh nghiệm nông nghiệp hợp đồng tại Brazil, Thái Lan và Ấn Độ cho thấy liên kết bền vững phải xác định trước sản phẩm, tiêu chuẩn, lịch giao hàng, công thức giá và trách nhiệm của từng bên. Doanh nghiệp đầu ra tham gia từ khâu lựa chọn giống và quy trình, thay vì đợi cuối vụ mới thu mua.

Bài học không phải mọi ngành hàng đều cần một doanh nghiệp sở hữu toàn bộ chuỗi. Điều quan trọng là có chủ thể điều phối, làm cho đầu vào, quy trình sản xuất và yêu cầu thị trường tương thích. Nguyên lý cần xác lập là: đầu vào phải được lựa chọn từ yêu cầu của đầu ra.

VIETRISA không mua thay doanh nghiệp

VIETRISA không phải một tổng công ty thu mua lúa và không thể bảo lãnh mọi biến động thị trường. Vai trò phù hợp hơn là một thiết chế điều phối ngành hàng: tập hợp nhu cầu, xây dựng chuẩn mực, kết nối các chủ thể và làm cho những cam kết riêng lẻ trở thành cấu trúc liên kết có thể kiểm chứng.

Vai trò ấy đặc biệt quan trọng trong thực hiện Đề án một triệu héc-ta chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp ở Đồng bằng sông Cửu Long. Đây không chỉ là chương trình thay đổi kỹ thuật mà còn là quá trình tổ chức lại vùng nguyên liệu, quan hệ hợp đồng, dữ liệu sản xuất và cách tạo giá trị cho hạt gạo.

VIETRISA đã thúc đẩy nhãn hiệu “Gạo Việt xanh phát thải thấp”, phối hợp đánh giá tuân thủ và truy xuất dữ liệu. Muốn mở rộng mà không làm loãng chuẩn mực, VIETRISA phải làm sâu hơn vai trò “kiến trúc sư hệ sinh thái”.

Bắt đầu bằng đơn đặt hàng của thị trường

Một vùng liên kết không nên bắt đầu bằng câu hỏi doanh nghiệp vật tư đang có sản phẩm gì, mà bằng câu hỏi thị trường cần loại gạo nào.

Doanh nghiệp chế biến, phân phối và xuất khẩu cần xác định trước phân khúc, giống lúa, tiêu chuẩn, khối lượng, thời điểm giao hàng và nguyên tắc xác định giá. Từ “đơn đặt hàng thị trường” ấy, hội đồng kỹ thuật mới lựa chọn giải pháp giống, dinh dưỡng, quản lý nước và xử lý rơm rạ.

Doanh nghiệp đầu vào khi ấy không chỉ thuyết phục nông dân sử dụng sản phẩm, mà phải chứng minh giải pháp phù hợp với yêu cầu đầu ra, điều kiện vùng nguyên liệu và mục tiêu giảm chi phí, giảm phát thải.

VIETRISA có thể tổ chức các phiên kết nối trước mùa vụ. Doanh nghiệp gạo trình bày nhu cầu; doanh nghiệp vật tư đề xuất giải pháp; nhà khoa học phản biện; hợp tác xã tính toán khả năng tổ chức; nông dân thảo luận chi phí và rủi ro.

Kết quả không nên chỉ là biên bản ghi nhớ hay lễ ký kết. Đó phải là phương án kinh doanh cho từng mùa vụ, xác định rõ sản xuất loại gạo nào, cho thị trường nào, bằng quy trình nào và ai chịu trách nhiệm ở từng công đoạn.

Ba cam kết trong một hợp đồng khung

Liên kết bền vững cần được xây dựng trên ba cam kết.

Doanh nghiệp đầu ra cam kết mua khối lượng tối thiểu đối với sản phẩm đạt chuẩn, theo công thức giá minh bạch, có cơ chế thưởng chất lượng và điều chỉnh khi thị trường biến động mạnh.

Doanh nghiệp đầu vào cam kết chất lượng vật tư, hỗ trợ kỹ thuật, khả năng truy xuất và trách nhiệm khi sản phẩm hoặc hướng dẫn có sai sót. Không thể bảo đảm tuyệt đối năng suất, nhưng doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm trong phạm vi mình kiểm soát.

Hợp tác xã và nông dân cam kết thực hiện đúng quy trình, sử dụng đúng vật tư, ghi chép trung thực, không trộn lẫn sản phẩm và giao lúa theo thỏa thuận. Khi đã nhận vật tư, tín dụng, dịch vụ kỹ thuật và bảo đảm thị trường, việc tự ý bán sản phẩm ra ngoài cũng phải được xem là vi phạm cam kết.

VIETRISA có thể chủ trì xây dựng mẫu hợp đồng khung đa bên, kèm phụ lục cho từng mùa vụ, giống và phân khúc. Hợp đồng phải quy định rõ cách lấy mẫu, xác định chất lượng, thời gian thanh toán, trách nhiệm khi vật tư có vấn đề và cơ chế hòa giải tranh chấp.

Khi có một tổ chức ngành hàng xây dựng nguyên tắc chung, các bên không phải thương lượng lại từ đầu trong mỗi vụ. Chi phí giao dịch giảm xuống, còn niềm tin và trách nhiệm được nâng lên.

Dữ liệu chung cho cả cánh đồng

Nông nghiệp phát thải thấp không thể chỉ được chứng minh bằng lời kể.

Giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, lịch tưới – rút nước, xử lý rơm rạ, năng suất, chất lượng và phát thải phải được ghi nhận theo cùng một cấu trúc dữ liệu. Mỗi bên cập nhật phần việc của mình, còn tổ chức đánh giá kiểm tra mức độ tuân thủ.

Dữ liệu vừa phục vụ truy xuất nguồn gốc, vừa là căn cứ thanh toán, đánh giá hiệu quả, xác định trách nhiệm và giải quyết tranh chấp.

Nhãn hiệu “Gạo Việt xanh phát thải thấp” cần được phát triển cùng một “hộ chiếu số” cho hạt gạo Việt. Giá trị của hộ chiếu không nằm ở số lượng tem được cấp mà ở độ tin cậy của dữ liệu phía sau. VIETRISA phải bảo vệ chuẩn mực: cấp đúng, kiểm tra thật, giám sát thường xuyên và xử lý nghiêm hành vi lợi dụng nhãn hiệu.

Chia sẻ giá trị xanh

Sản xuất xanh tạo ra nhiều lớp giá trị: tiết kiệm vật tư, giảm giá thành, ổn định chất lượng, tiếp cận thị trường cao cấp, hình thành dữ liệu phát thải và có thể tạo thêm giá trị từ carbon.

Những giá trị ấy phải được phân chia minh bạch: nông dân hưởng lợi từ giảm chi phí và chênh lệch giá; hợp tác xã được trả phí tổ chức; doanh nghiệp đầu vào được ghi nhận theo hiệu quả; doanh nghiệp đầu ra hưởng lợi từ chất lượng, thương hiệu và thị trường.

Nếu sau tất cả yêu cầu giảm giống, giảm phân, quản lý nước, ghi nhật ký và xử lý rơm rạ, người nông dân vẫn chỉ bán lúa theo giá thị trường thông thường, liên kết khó kéo dài.

Không nhất thiết mọi giá trị đều chuyển thành giá mua lúa. Có thể có phí tuân thủ, thưởng chất lượng, hỗ trợ dịch vụ, chia sẻ phần tiết kiệm đầu vào hoặc lợi ích từ tín chỉ carbon. Điều quan trọng là người tạo ra giá trị xanh phải nhìn thấy phần giá trị của mình.

Từ chuỗi cung ứng sang hệ sinh thái ngành hàng

Một triệu héc-ta không thể được tạo ra bằng một triệu quyết định riêng lẻ. Cần những cánh đồng có tổ chức, hợp tác xã có năng lực và doanh nghiệp biết hợp tác. VIETRISA có thể hình thành các cụm liên kết theo vùng sinh thái và phân khúc thị trường, gồm doanh nghiệp đầu ra, nhà cung ứng giải pháp, hợp tác xã, ngân hàng, bảo hiểm và cơ quan nghiên cứu đánh giá độc lập.

Hiệp hội không làm thay từng mắt xích, mà tạo nguyên tắc để các mắt xích tìm thấy nhau. Hiệp hội không áp đặt công nghệ, mà tạo không gian để các giải pháp cạnh tranh bằng hiệu quả. Hiệp hội không hứa mua lúa thay doanh nghiệp, mà làm cho cam kết mua bán rõ ràng, minh bạch và có trách nhiệm hơn.

Đó là quá trình chuyển từ chuỗi cung ứng gồm những giao dịch riêng lẻ sang hệ sinh thái ngành hàng, nơi thành công của mỗi chủ thể phụ thuộc vào kết quả chung.

Cùng ngồi xuống trước khi xuống giống

Người nông dân hỏi về đầu ra vì đã quá nhiều lần bước vào mùa vụ với thông tin chưa đầy đủ. Câu hỏi ấy cần được lắng nghe như một tín hiệu thị trường.

Trước mỗi mô hình mới, doanh nghiệp đầu vào cần tìm đến doanh nghiệp đầu ra trước khi tìm đến nông dân. Doanh nghiệp đầu ra cần tham gia lựa chọn giống và quy trình trước khi ký hợp đồng thu mua. Hợp tác xã phải được tham gia tính toán phương án, chứ không chỉ đứng tên trong một lễ ký kết.

Người nông dân cần biết mình sản xuất cho ai, theo tiêu chuẩn nào, giá được hình thành ra sao và rủi ro được chia sẻ thế nào. Đó chính là không gian để VIETRISA thể hiện vai trò kiến tạo ngành hàng.

Khi đầu vào tìm thấy đầu ra, dữ liệu nối liền đồng ruộng với thị trường, nhãn hiệu được bảo chứng bằng thực hành thật và giá trị xanh được chia sẻ, hạt gạo Việt sẽ chuyển từ sản xuất nhiều sang sản xuất đúng; từ mua bán từng vụ sang hợp tác dài hạn; từ những chuỗi rời rạc sang hệ sinh thái ngành hàng có trách nhiệm.

Khi ấy, câu hỏi “ai bảo đảm đầu ra?” sẽ dần được thay bằng một câu hỏi tích cực hơn: “Chúng ta cùng làm ra loại gạo nào, cho thị trường nào, và cùng chia sẻ giá trị ra sao?”. 

Lê Minh Hoan