Hạt gạo đi xa đến đâu?

Chuỗi giá trị bắt đầu từ cánh đồng

Có lần đứng trong một siêu thị ở nước ngoài, giữa những kệ hàng đầy ắp sản phẩm từ khắp nơi trên thế giới, tôi bắt gặp một bao gạo mang dòng chữ “Sản xuất tại Việt Nam”.

Bất giác, tôi dừng lại lâu hơn.

Không phải vì ngạc nhiên, mà vì trong khoảnh khắc ấy, tôi nghĩ đến một cánh đồng nào đó ở Đồng Tháp, An Giang, Kiên Giang hay Sóc Trăng. Nghĩ đến một người nông dân đã lội ruộng từ sáng sớm. Nghĩ đến những ngày mưa nắng thất thường. Nghĩ đến những hạt lúa đã trải qua một hành trình dài trước khi nằm yên trên kệ hàng cách quê hương hàng ngàn cây số.

Một hạt gạo có thể đi rất xa. Nhưng câu hỏi đáng suy ngẫm hơn là: Giá trị của hạt gạo đã đi xa đến đâu?

Trong nhiều năm, chúng ta thường tự hào về sản lượng.

Bao nhiêu triệu tấn lúa.

Bao nhiêu triệu tấn gạo xuất khẩu.

Bao nhiêu thị trường đã mở cửa.

Những con số ấy rất đáng tự hào. Nhưng rồi một ngày, chúng ta nhận ra rằng sản lượng không phải là tất cả. Một hạt gạo có thể đi đến nhiều quốc gia. Nhưng nếu phần lớn giá trị vẫn nằm ở khâu thương mại, chế biến hay phân phối của người khác, thì người nông dân vẫn chỉ nhận được một phần rất nhỏ trong hành trình ấy. Đó là lúc câu chuyện không còn là sản xuất bao nhiêu, mà là tạo ra bao nhiêu giá trị.

Có người nghĩ chuỗi giá trị bắt đầu từ nhà máy. Có người nghĩ bắt đầu từ doanh nghiệp xuất khẩu. Nhưng thật ra, chuỗi giá trị bắt đầu từ cánh đồng.

Bắt đầu từ cách chọn giống.

Bắt đầu từ chất lượng đất.

Bắt đầu từ nguồn nước.

Bắt đầu từ quy trình canh tác.

Bắt đầu từ từng quyết định của người nông dân.

Nếu nền móng không vững, giá trị phía sau khó có thể bền vững.

Một hạt gạo chất lượng cao không xuất hiện ở nhà máy xay xát.

Nó được hình thành từ ngày gieo hạt.

Một thương hiệu mạnh không được tạo ra trong phòng họp.

Nó bắt đầu từ niềm tin trên cánh đồng.

Ngày nay, người tiêu dùng không chỉ mua gạo.

Họ mua sự an tâm.

Họ muốn biết gạo được trồng ở đâu.

Ai là người sản xuất.

Có sử dụng hóa chất quá mức hay không.

Có thân thiện với môi trường hay không.

Có góp phần bảo vệ hệ sinh thái hay không.

Nói cách khác, thị trường đang mua cả câu chuyện phía sau sản phẩm. Một bao gạo không còn đơn thuần là lương thực. Đó là kết quả của một chuỗi giá trị. Và mỗi mắt xích đều góp phần tạo nên giá trị ấy.

Nhiều năm trước, khi nói về liên kết sản xuất, chúng ta thường tập trung vào khâu tiêu thụ. Làm sao bán được giá cao hơn. Làm sao tìm được doanh nghiệp thu mua. Điều đó rất quan trọng.

Nhưng liên kết không chỉ bắt đầu từ cuối chuỗi.

Liên kết phải bắt đầu từ đầu chuỗi.

Từ việc cùng sử dụng giống.

Cùng áp dụng quy trình.

Cùng quản lý chất lượng.

Cùng chia sẻ thông tin thị trường.

Đó cũng là lý do vì sao hợp tác xã ngày càng trở nên quan trọng.

Một người nông dân riêng lẻ có thể làm ra hạt gạo tốt, nhưng rất khó tạo ra một thương hiệu lớn. Một hộ sản xuất có thể đáp ứng một đơn hàng nhỏ, nhưng khó đáp ứng yêu cầu của những thị trường lớn. Khi liên kết lại, những điều không thể của từng cá nhân có thể trở thành điều có thể của tập thể.

Đề án một triệu hecta lúa chất lượng cao, phát thải thấp đang mở ra một cách tiếp cận mới. Ở đó, mục tiêu không chỉ là tăng năng suất, mà còn là gia tăng giá trị. Không chỉ sản xuất lúa, mà còn sản xuất trách nhiệm môi trường. Không chỉ tạo ra hạt gạo, mà còn tạo ra niềm tin. Người nông dân không chỉ bán sản phẩm, mà còn có thể tham gia vào những giá trị mới như tín chỉ carbon, truy xuất nguồn gốc hay các thị trường xanh đang hình thành.

Lần đầu tiên, câu chuyện hạt gạo được nhìn rộng hơn rất nhiều so với cánh đồng. Nhưng có lẽ điều quan trọng nhất vẫn là thay đổi cách nghĩ.

Từ lâu, chúng ta quen xem nông dân là người đứng ở đầu chuỗi. Thực ra, người nông dân phải là người nằm trong chuỗi. Thậm chí là người cùng kiến tạo chuỗi.

Nếu chỉ bán lúa tươi, người nông dân sẽ luôn ở vị trí yếu nhất. Nhưng nếu tham gia vào hợp tác xã, vào chế biến, vào thương hiệu, vào du lịch nông nghiệp hay các dịch vụ liên quan, phần giá trị được giữ lại ở nông thôn sẽ lớn hơn nhiều. Đó cũng là lúc nông nghiệp không chỉ tạo ra sản phẩm, mà tạo ra cơ hội.

Tôi từng gặp một nông dân rất tự hào khi nói rằng gạo của hợp tác xã mình đã có mặt ở châu Âu. Nhưng rồi ông cười và nói: “Điều tôi vui nhất không phải gạo đi xa, mà là tên quê mình đi cùng hạt gạo”.

Câu nói ấy khiến tôi suy nghĩ rất lâu. Bởi suy cho cùng, điều chúng ta mong muốn không phải chỉ là xuất khẩu một sản phẩm, mà là xuất khẩu hình ảnh của một vùng đất.

Xuất khẩu văn hóa canh tác.

Xuất khẩu trách nhiệm với môi trường.

Xuất khẩu niềm tự hào của người nông dân.

Một hạt gạo có thể đi rất xa. Xa hơn những gì người nông dân từng hình dung. Nhưng hành trình ấy sẽ ý nghĩa hơn khi giá trị cũng đi xa cùng hạt gạo. Khi người tiêu dùng ở một thành phố nào đó trên thế giới không chỉ biết đến một loại gạo ngon, mà còn biết đến một vùng đồng bằng giàu phù sa.

Biết đến những người nông dân biết hợp tác.

Biết đến một nền nông nghiệp đang chuyển mình theo hướng xanh hơn, trách nhiệm hơn và bền vững hơn.

Khi ấy, chuỗi giá trị không còn kết thúc ở cảng xuất khẩu hay trên kệ hàng siêu thị. Nó quay trở lại cánh đồng. Quay trở lại với người nông dân. Quay trở lại với mảnh đất đã sinh ra hạt gạo. Bởi mọi hành trình dù đi xa đến đâu, cuối cùng cũng bắt đầu từ nơi gieo hạt.

Và chuỗi giá trị của hạt gạo, suy cho cùng, cũng bắt đầu từ một cánh đồng biết tạo ra giá trị nhiều hơn những gì mắt thường nhìn thấy.

Lê Minh Hoan