Từ ‘Rice’ đến ‘Rice Ecosystem’

. Mở rộng không gian tư duy cho ngành hàng lúa gạo Việt Nam

Khi hạt gạo không chỉ là hạt gạo

Trong tiếng Anh, từ “rice” thường được dịch đơn giản là lúa hoặc gạo. Tuy nhiên, nếu quan sát sâu hơn, quanh chữ “rice” hình thành cả một thế giới khái niệm phong phú: rice field, rice culture, rice economy, rice innovation, rice diplomacy, rice carbon, rice tourism…

Điều đó gợi mở một cách tiếp cận mới cho ngành lúa gạo Việt Nam. Thay vì chỉ nhìn thấy một sản phẩm nông nghiệp, chúng ta có thể nhìn thấy một hệ sinh thái kinh tế, văn hóa, xã hội và sinh thái được kiến tạo từ cây lúa.

Nói cách khác, hạt gạo không phải là điểm kết thúc của quá trình sản xuất, mà là điểm khởi đầu của vô số cơ hội phát triển.

Từ ngành hàng đến hệ sinh thái

Trong nhiều thập niên, tư duy phát triển lúa gạo chủ yếu xoay quanh các câu hỏi:

•         Năng suất bao nhiêu?

•         Sản lượng bao nhiêu?

•         Xuất khẩu bao nhiêu?

Cách tiếp cận này đã giúp Việt Nam trở thành một trong những quốc gia xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới. Tuy nhiên, khi thế giới chuyển từ cạnh tranh sản lượng sang cạnh tranh giá trị, tư duy ấy bắt đầu bộc lộ những giới hạn.

Một tấn lúa không chỉ tạo ra gạo.

Nó còn tạo ra:

•         Trấu.

•         Cám.

•         Rơm.

•         Năng lượng sinh khối.

•         Thực phẩm chức năng.

•         Du lịch trải nghiệm.

•         Tín chỉ carbon.

•         Giá trị văn hóa.

•         Tri thức bản địa.

Nếu chỉ bán gạo, chúng ta mới khai thác một phần nhỏ giá trị của cây lúa.

Nếu phát triển hệ sinh thái lúa gạo, chúng ta khai thác toàn bộ giá trị mà thiên nhiên và con người cùng tạo ra.

Rice Production chỉ là vòng tròn đầu tiên

Sản xuất vẫn là nền tảng.

Nhưng sản xuất không còn là đích đến.

Một nền nông nghiệp hiện đại không chỉ đo bằng năng suất, mà còn đo bằng:

•         Chất lượng.

•         Tính bền vững.

•         Mức độ tổ chức.

•         Năng lực liên kết.

Một cánh đồng có tổ chức sẽ tạo ra nhiều giá trị hơn một cánh đồng manh mún.

Một cộng đồng nông dân biết hợp tác sẽ tạo ra nhiều giá trị hơn những hộ sản xuất đơn lẻ.

Vì vậy, chuyển đổi từ “cánh đồng sản xuất” sang “cánh đồng liên kết” là bước đi đầu tiên để hình thành hệ sinh thái lúa gạo.

Từ hạt gạo đến nền kinh tế tuần hoàn

Trong tư duy truyền thống, rơm rạ thường bị xem là phụ phẩm.

Trong tư duy tuần hoàn, đó là tài nguyên.

Trấu có thể tạo ra năng lượng.

Cám có thể tạo ra dầu gạo.

Rơm có thể tạo ra phân hữu cơ, vật liệu sinh học hoặc nguyên liệu trồng nấm.

Ngay cả lượng khí phát thải giảm được từ canh tác bền vững cũng có thể trở thành tín chỉ carbon. Khi đó, giá trị của cây lúa không còn nằm trong hạt gạo mà lan tỏa sang nhiều lĩnh vực khác nhau.

Đó là sự chuyển dịch từ kinh tế sản phẩm sang kinh tế tài nguyên.

Lúa gạo và văn minh lúa nước

Lúa gạo không chỉ nuôi sống con người.

Lúa gạo còn tạo nên bản sắc.

Nhiều quốc gia châu Á được hình thành trên nền tảng của văn minh lúa nước. Từ tập quán canh tác, lễ hội, ẩm thực, tín ngưỡng cho đến cấu trúc cộng đồng làng xã đều mang dấu ấn của cây lúa. Nếu biết khai thác đúng cách, lúa gạo có thể trở thành nguồn lực cho phát triển văn hóa và du lịch.

Một cánh đồng lúa không chỉ là nơi sản xuất lương thực. Đó còn có thể là không gian giáo dục, không gian trải nghiệm, không gian văn hóa và không gian sáng tạo.

Khoa học công nghệ đang tái định nghĩa cây lúa

Thế giới ngày nay không còn nghiên cứu cây lúa chỉ bằng kinh nghiệm.

Người ta nghiên cứu bằng:

•         Công nghệ gene.

•         Trí tuệ nhân tạo.

•         Dữ liệu lớn.

•         Nông nghiệp chính xác.

•         Công nghệ cảm biến.

Điều đó cho thấy lúa gạo không còn là câu chuyện của nông dân riêng lẻ. Đó là câu chuyện của nhà khoa học, doanh nghiệp công nghệ, chuyên gia môi trường, nhà đầu tư và nhà hoạch định chính sách.

Cây lúa đang trở thành một nền tảng đổi mới sáng tạo.

Từ Rice Industry đến Rice Ecosystem

Nếu trước đây chúng ta nói về “ngành lúa gạo”, thì tương lai có thể là “hệ sinh thái lúa gạo”.

Hệ sinh thái ấy bao gồm:

1.     Sản xuất lúa.

2.     Chế biến thực phẩm.

3.     Kinh tế sinh khối.

4.     Kinh tế carbon.

5.     Khoa học công nghệ.

6.     Văn hóa lúa nước.

7.     Du lịch nông nghiệp.

8.     Đổi mới sáng tạo.

9.     Logistics và thương mại.

10. Giáo dục và truyền thông.

Trong hệ sinh thái ấy, nông dân không chỉ là người sản xuất. Họ là người quản trị tài nguyên. Doanh nghiệp không chỉ là người thu mua. Họ là người kiến tạo thị trường. Nhà khoa học không chỉ là người nghiên cứu. Họ là người đồng hành cùng quá trình đổi mới.

Một gợi mở cho Đồng bằng sông Cửu Long

Đồng bằng sông Cửu Long có thể không chỉ là “vựa lúa”.

Khái niệm ấy từng rất tự hào nhưng cũng vô tình giới hạn không gian phát triển.

Thay vì định vị là nơi sản xuất lúa gạo lớn nhất, vùng có thể định vị là trung tâm của hệ sinh thái lúa gạo nhiệt đới bền vững của thế giới.

Khi đó, giá trị của vùng không được đo bằng số tấn gạo xuất khẩu, mà được đo bằng:

•         Giá trị gia tăng.

•         Chất lượng môi trường.

•         Thu nhập người dân.

•         Sức sống cộng đồng.

•         Khả năng đổi mới sáng tạo.

•         Mức độ thích ứng với biến đổi khí hậu.

Đó là sự chuyển dịch từ tư duy sản lượng sang tư duy giá trị; từ chuỗi ngành hàng sang hệ sinh thái ngành hàng; từ khai thác tài nguyên sang kiến tạo tương lai.

Và có lẽ, hành trình phát triển mới của ngành lúa gạo Việt Nam bắt đầu từ một câu hỏi rất đơn giản: “Chúng ta đang nhìn thấy một hạt gạo, hay đang nhìn thấy cả một hệ sinh thái được khởi nguồn từ hạt gạo ấy?”.

Lê Minh Hoan