Có người từng hỏi điều gì làm nên bản sắc của một dân tộc?
Là những công trình cao tầng?
Là những con đường rộng mở?
Hay là những con số tăng trưởng kinh tế?
Tôi nghĩ khác. Một dân tộc trước khi có những điều lớn lao ấy, đã có những ký ức chung. Có những câu chuyện chung. Có những giá trị được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Và với người Việt Nam, một trong những ký ức sâu đậm nhất chính là hạt gạo.
Từ bữa cơm gia đình, đến câu hát ru của mẹ.
Từ những mùa nước nổi miền Tây, đến những thửa ruộng bậc thang vùng cao.
Từ những ngày đói khó, đến những chuyến tàu chở gạo đi khắp năm châu.
Hạt gạo không chỉ nuôi lớn con người, mà còn nuôi dưỡng tâm hồn dân tộc.
Có một điều rất đặc biệt trong văn hóa Việt Nam mà đôi khi vì quá quen thuộc nên chúng ta ít để ý.
Người Việt gặp nhau không chỉ hỏi: “Bạn khỏe không?”.
Mà nhiều khi lại hỏi: “Bạn đã ăn cơm chưa?”.
Một câu hỏi tưởng như rất bình thường.
Nhưng lại chứa đựng biết bao yêu thương.
Đó không hẳn là câu hỏi về cái ăn, mà là câu hỏi về sự quan tâm.
Là lời chúc bình an.
Là cách người Việt hỏi nhau rằng:
Hôm nay cuộc sống của bạn có ổn không?
Bạn có đang khỏe mạnh không?
Bạn có đang được chăm sóc không?
Từ làng quê đến phố thị. Từ người mẹ hỏi con.
Người vợ hỏi chồng. Người hàng xóm hỏi nhau.
Đến những người xa quê lâu ngày gặp lại. Bữa cơm luôn là nơi bắt đầu của câu chuyện. Và hạt gạo luôn hiện diện trong câu chuyện ấy. Có lẽ ít dân tộc nào mà hạt gạo lại đi vào ngôn ngữ đời thường một cách tự nhiên như người Việt.
Một lời chào cũng bắt đầu từ hạt gạo.
Một sự quan tâm cũng bắt đầu từ hạt gạo.
Một nỗi nhớ quê hương đôi khi cũng bắt đầu từ mùi cơm mới.
Vì thế, khi nói về lúa gạo Việt Nam, chúng ta không chỉ nói về nông nghiệp. Chúng ta đang nói về một phần văn hóa sống.
Một phần tâm hồn Việt Nam.
Hôm nay, khi cùng nhau nhìn lại cuộc thi sáng tác “Lúa gạo Việt - Cội nguồn và Tương lai”, điều đáng quý nhất có lẽ không phải là có bao nhiêu tác phẩm tham gia. Cũng không chỉ là tìm ra những tác phẩm xuất sắc để trao giải.
Điều đáng quý hơn là cuộc thi đã khơi dậy một dòng chảy cảm xúc.
Để nhiều người cùng nhìn lại hạt gạo bằng đôi mắt khác.
Không chỉ là một loại nông sản.
Không chỉ là một mặt hàng xuất khẩu.
Không chỉ là những con số sản lượng hay kim ngạch.
Mà là một phần của văn hóa.
Một phần của lịch sử.
Một phần của căn tính Việt Nam.
Có những tác giả là nhà văn.
Có những tác giả là nhà báo.
Có những tác giả là nhà khoa học.
Có những tác giả là người nông dân.
Có những tác giả là học sinh, sinh viên.
Nhưng khi cầm bút viết về hạt gạo, tất cả đều gặp nhau ở một điểm chung.
Đó là tình yêu.
Tình yêu đối với ruộng đồng.
Đối với người nông dân. Đối với những giá trị bền bỉ đã làm nên đất nước này. Bởi chỉ có tình yêu mới khiến người ta nhìn thấy vẻ đẹp trong những điều bình dị. Nhìn thấy câu chuyện lớn trong một hạt lúa nhỏ.
Nông nghiệp không chỉ tạo ra lương thực.
Nông nghiệp còn tạo ra văn hóa.
Tạo ra cảnh quan. Tạo ra ký ức. Tạo ra những giá trị nhân văn.
Nếu chỉ nhìn hạt gạo bằng cân ký.
Chúng ta sẽ chỉ thấy giá cả.
Nếu nhìn hạt gạo bằng trái tim.
Chúng ta sẽ thấy câu chuyện.
Và trong thời đại ngày nay, đôi khi câu chuyện còn tạo ra giá trị lớn hơn cả sản phẩm. Người tiêu dùng hiện đại không chỉ mua một bao gạo.
Họ mua niềm tin. Mua sự an toàn. Mua trách nhiệm với môi trường. Mua câu chuyện về vùng đất. Mua tình cảm của người làm ra sản phẩm.
Đó là lý do vì sao tương lai của ngành lúa gạo không chỉ nằm trên cánh đồng, mà còn nằm trong văn hóa. Trong truyền thông. Trong sáng tạo. Trong khả năng kể những câu chuyện tử tế về hạt gạo Việt Nam.
Có một thời gian dài, chúng ta tự hào vì làm ra thật nhiều lúa.
Rồi chúng ta tự hào vì xuất khẩu thật nhiều gạo.
Nhưng có lẽ chặng đường phía trước sẽ là niềm tự hào khác.
Tự hào vì làm ra loại gạo chất lượng hơn.
Tự hào vì làm ra loại gạo xanh hơn.
Tự hào vì làm ra loại gạo giảm phát thải.
Tự hào vì người nông dân có thu nhập cao hơn.
Tự hào vì thế giới biết đến câu chuyện của gạo Việt Nam nhiều hơn.
Từ tư duy sản lượng sang tư duy giá trị.
Từ tư duy xuất khẩu sang tư duy thương hiệu.
Từ tư duy cạnh tranh bằng số lượng sang tư duy cạnh tranh bằng bản sắc.
Đó chính là hành trình từ “cội nguồn” đi đến “tương lai”.
Chúng ta đặc biệt xúc động khi nghĩ đến những người nông dân.
Những con người quanh năm lội ruộng, ra đồng.
Ít khi xuất hiện trên sân khấu.
Ít khi được gọi tên trong những bản báo cáo dài.
Nhưng chính bà con là những người viết nên câu chuyện lúa gạo bằng đôi bàn tay chai sạn.
Mỗi hạt gạo đều mang theo dấu vân tay của người nông dân.
Mang theo nắng. Mang theo gió. Mang theo phù sa.
Mang theo cả thức khuya dậy sớm.
Mang theo cả những nỗi lo được mùa mất giá.
Mang theo cả những hy vọng về tương lai con cháu.
Vì vậy, nói về tương lai lúa gạo Việt Nam cũng chính là nói về tương lai của người nông dân Việt Nam.
Cuộc thi hôm nay khép lại. Nhưng hy vọng đây không phải là dấu chấm hết, mà chỉ là một dấu phẩy.
Một điểm khởi đầu cho nhiều hành trình mới.
Những cuốn sách mới.
Những bài báo mới.
Những bộ phim mới.
Những tác phẩm nghệ thuật mới.
Những câu chuyện mới về lúa gạo Việt Nam.
Bởi một quốc gia mạnh không chỉ nhờ kinh tế, mà còn nhờ sức mạnh của những câu chuyện mà quốc gia ấy kể với thế giới.
Xin gửi lời cảm ơn đến Ban Tổ chức, đến Hiệp hội Ngành hàng lúa gạo Việt Nam (VIETRISA), đến các nhà tài trợ, các nhà báo, nhà văn, nghệ sĩ, nhà nghiên cứu, học sinh, sinh viên và tất cả các tác giả đã tham gia cuộc thi.
Các anh chị, học sinh, sinh viên không chỉ gửi đến cuộc thi những tác phẩm.
Các anh chị, các cháu đang góp phần gìn giữ ký ức của một dân tộc.
Đang góp phần kể tiếp câu chuyện của hạt gạo Việt Nam.
Để thế hệ hôm nay hiểu hơn về cội nguồn.
Và thế hệ mai sau có thêm niềm tin vào tương lai.
Bởi cuối cùng, hạt gạo không chỉ là hạt gạo.
Đó là ký ức.
Đó là văn hóa.
Đó là bản sắc.
Đó là lời ru của mẹ.
Đó là mồ hôi của cha.
Đó là câu hỏi quen thuộc của người Việt: “Bạn đã ăn cơm chưa?”
Một câu hỏi giản dị. Nhưng chứa đựng cả một nền văn hóa yêu thương.
Cả một dân tộc lấy sự sẻ chia làm gốc rễ.
Lấy bữa cơm gia đình làm nơi giữ gìn tình thân.
Lấy hạt gạo làm sợi dây nối quá khứ với hiện tại.
Đó là lòng biết ơn đối với những người đã khai khẩn ruộng đồng.
Và đó cũng là niềm hy vọng về một nền nông nghiệp Việt Nam xanh hơn, tử tế hơn, thịnh vượng hơn. Để từ những cánh đồng hôm nay, chúng ta không chỉ gieo lúa, mà còn gieo niềm tin.
Không chỉ gặt mùa vàng, mà còn gặt tương lai. Để mai này, khi thế giới nhắc đến gạo Việt Nam, người ta không chỉ nhớ đến một quốc gia xuất khẩu gạo hàng đầu, mà còn nhớ đến một dân tộc biết trân quý hạt gạo như trân quý chính ký ức và tâm hồn của mình.
Lê Minh Hoan
