Hiện đại hóa nông nghiệp bắt đầu từ chuyên nghiệp hóa người nông dân

Có một câu hỏi tưởng như rất đơn giản nhưng lại quyết định tương lai của nền nông nghiệp Việt Nam: Điều gì làm nên sức mạnh của những quốc gia nông nghiệp hàng đầu thế giới?

Nhiều người sẽ nghĩ đến công nghệ. Người khác sẽ nhắc đến cơ giới hóa, trí tuệ nhân tạo, nhà kính, robot hay các giống cây trồng năng suất cao.

Tất cả đều đúng.

Nhưng nếu quan sát hành trình phát triển của Nhật Bản, Hà Lan, Israel, Hàn Quốc, Đài Loan hay New Zealand, sẽ nhận ra một quy luật chung, đó là trước khi hiện đại hóa nông nghiệp, họ chuyên nghiệp hóa người nông dân.

Nói cách khác, sự phát triển của nông nghiệp không bắt đầu từ cánh đồng mà bắt đầu từ người đứng trên cánh đồng.

Đó không chỉ là câu chuyện của một ngành kinh tế.

Đó là câu chuyện về triết lý phát triển con người.

Từ người sản xuất đến người làm nghề

Trong nhiều thập niên, khi nói đến nông dân, xã hội thường hình dung đó là những người lao động cần cù, giàu kinh nghiệm thực tiễn nhưng ít được tiếp cận tri thức hiện đại.

Cách nhìn ấy từng phù hợp trong nền nông nghiệp tự cung tự cấp. Nhưng trong nền kinh tế thị trường và hội nhập toàn cầu, nông dân không còn đơn thuần là người sản xuất ra nông sản.

Người nông dân ngày nay phải hiểu thị trường.

Phải biết quản trị chi phí.

Phải biết tiêu chuẩn chất lượng.

Phải hiểu truy xuất nguồn gốc.

Phải biết kể câu chuyện sản phẩm.

Phải hiểu thương mại điện tử.

Phải biết hợp tác và liên kết.

Nói cách khác, nông dân không chỉ làm nông mà đang làm một nghề. Một nghề đòi hỏi kiến thức, kỹ năng, tư duy quản trị và khả năng học tập suốt đời.

Đó chính là điểm gặp nhau của những quốc gia thành công.

Nhật Bản: Chuyên nghiệp hóa nghề nông

Sau cuộc Minh Trị Duy Tân, Nhật Bản xác định nông nghiệp là nền tảng cho quá trình hiện đại hóa đất nước.

Người Nhật không xem nông dân là lao động giản đơn.

Họ xem nông dân là một nghề chuyên môn.

Vì vậy, bên cạnh đầu tư khoa học kỹ thuật, Nhật Bản xây dựng một hệ sinh thái đào tạo gồm trường nông nghiệp, hệ thống khuyến nông, hợp tác xã, ngân hàng nông nghiệp và các viện nghiên cứu. Người nông dân không chỉ học cách trồng cây hay nuôi con mà còn học kế toán trang trại, marketing, xây dựng thương hiệu và quản trị kinh doanh.

Ngày nay, nhiều chủ trang trại Nhật Bản có trình độ đại học, thậm chí sau đại học. Họ quản lý trang trại như điều hành một doanh nghiệp.

Bài học của Nhật Bản là: muốn có nông nghiệp hiện đại phải chuyên nghiệp hóa nghề nông.

Hà Lan: Tri thức phải đi ra đồng ruộng

Diện tích của Hà Lan không lớn, nhưng lại nằm trong nhóm quốc gia xuất khẩu nông sản hàng đầu thế giới.

Thành công ấy không chỉ đến từ công nghệ.

Điều đặc biệt là cách Hà Lan tổ chức hệ thống tri thức.

Nhà nước, trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và nông dân liên kết với nhau thành một mạng lưới hợp tác chặt chẽ. Nhiều người gọi đó là “tam giác tri thức”. Các nhà khoa học không chỉ nghiên cứu trong phòng thí nghiệm mà còn làm việc cùng nông dân trên đồng ruộng. Doanh nghiệp tham gia nghiên cứu, còn nông dân trở thành người đồng sáng tạo tri thức.

Khoảng cách giữa nghiên cứu và sản xuất gần như được xóa nhòa.

Điều này gợi mở rằng đào tạo hiệu quả nhất không phải là những bài giảng xa rời thực tiễn mà là tri thức được tạo ra và kiểm chứng ngay trong quá trình sản xuất.

Israel: Nông dân là nhà đổi mới sáng tạo

Khi nhắc đến Israel, nhiều người nghĩ đến công nghệ tưới nhỏ giọt.

Nhưng công nghệ chỉ là phần nổi của tảng băng. Điều quan trọng hơn là Israel đã xây dựng được một lớp nông dân có tinh thần đổi mới sáng tạo.

Người nông dân thường xuyên tham gia các diễn đàn học tập, các mô hình trình diễn, các nhóm trao đổi kinh nghiệm. Họ được khuyến khích thử nghiệm, phản biện và tìm giải pháp mới. Sai lầm không bị xem là thất bại mà được xem là một phần của quá trình học tập.

Vì vậy, người nông dân không chỉ học để làm theo. Họ học để sáng tạo.

Đó là khác biệt giữa người tiếp nhận tri thức và người tạo ra tri thức.

Hàn Quốc: Muốn đổi mới nông thôn phải đổi mới con người

Phong trào Saemaul Undong thường được nhắc đến như một kỳ tích phát triển nông thôn. Nhiều người nhìn thấy những con đường mới, những mái nhà mới hay hạ tầng hiện đại. Nhưng nền tảng sâu xa nhất lại nằm ở sự thay đổi nhận thức của người dân.

Người dân được đào tạo về tinh thần tự lực, hợp tác, kỹ năng lãnh đạo cộng đồng và quản lý các dự án phát triển địa phương.

Hàn Quốc cho thấy rằng phát triển nông thôn không chỉ là đầu tư vật chất.

Đó còn là đầu tư vào vốn xã hội.

Đầu tư vào niềm tin.

Đầu tư vào tinh thần cộng đồng.

Đài Loan: Hợp tác xã là trường học không tường

Ở Đài Loan, nhiều hợp tác xã không chỉ là nơi cung ứng vật tư hay tiêu thụ sản phẩm. Họ còn là trung tâm học tập cộng đồng. Tại đó, người nông dân được học về chế biến, thương mại điện tử, du lịch nông nghiệp, xây dựng thương hiệu và phát triển sản phẩm mới.

Người nông dân đến hợp tác xã không chỉ để bán hàng.

Họ đến để học hỏi.

Để kết nối.

Để nâng cao năng lực.

Một hợp tác xã mạnh không chỉ tạo ra doanh thu.

Nó còn tạo ra tri thức.

New Zealand: Người nông dân là người thầy của nông dân

Ngành sữa của New Zealand nổi tiếng thế giới không chỉ nhờ công nghệ.

Một phần sức mạnh đến từ văn hóa chia sẻ.

Nông dân thường xuyên mở cửa trang trại để người khác tham quan, chia sẻ dữ liệu sản xuất, cùng nhau phân tích hiệu quả kinh doanh và trao đổi kinh nghiệm quản lý.

Tri thức không nằm riêng trong sách vở.

Tri thức nằm trong cộng đồng.

Và đôi khi, người thầy thuyết phục nhất chính là người nông dân đã từng trải qua những khó khăn tương tự.

Điểm gặp nhau của các quốc gia thành công

Nhìn từ những kinh nghiệm khác nhau ấy, có thể thấy một triết lý chung.

Đó là chuyển từ dạy kỹ thuật sang phát triển con người.

Từ chuyển giao tri thức sang đồng sáng tạo tri thức.

Từ học một lần sang học suốt đời.

Từ xem nông dân là đối tượng thụ hưởng sang xem nông dân là chủ thể đổi mới.

Từ làm nông sang làm nghề nông.

Các quốc gia thành công đều xây dựng được một hệ sinh thái liên kết giữa nông dân, hợp tác xã, khuyến nông, trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và chính quyền. Sức mạnh của nền nông nghiệp không nằm ở từng tác nhân riêng lẻ mà nằm ở khả năng kết nối giữa các tác nhân ấy.

Gợi mở cho cho chúng ta

Nhìn lại hành trình đổi mới hơn bốn thập niên qua, nông nghiệp Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu đáng tự hào. Nhưng bước vào kỷ nguyên chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và cạnh tranh toàn cầu, câu hỏi không còn là “trồng cây gì, nuôi con gì”.

Câu hỏi quan trọng hơn là: Ai sẽ làm chủ quá trình chuyển đổi ấy?.

Câu trả lời vẫn là con người. Cần một lớp nông dân chuyên nghiệp hơn.

Một lớp hợp tác xã trở thành trung tâm tri thức địa phương.

Một hệ thống khuyến nông không chỉ chuyển giao kỹ thuật mà còn huấn luyện kỹ năng quản trị.

Những trường đại học không chỉ đào tạo sinh viên mà còn đồng hành với nông dân.

Doanh nghiệp không chỉ mua bán sản phẩm mà còn dẫn dắt đổi mới sáng tạo.

Báo chí không chỉ đưa tin mà còn trở thành cầu nối lan tỏa tri thức.

Và những nông dân thành công sẽ trở thành những “giảng viên thực địa” của cộng đồng.

Khi đó, mục tiêu không còn là đào tạo vài nghìn hay vài chục nghìn lượt người mỗi năm. Mục tiêu sẽ là xây dựng một xã hội học tập ở nông thôn.

Bởi kinh nghiệm của thế giới cho thấy nông nghiệp hiện đại không bắt đầu từ nhà kính, robot hay trí tuệ nhân tạo. Nông nghiệp hiện đại bắt đầu từ những con người không ngừng học hỏi.

Khi người nông dân trở thành người học tập suốt đời, nông nghiệp sẽ không chỉ tạo ra lương thực hay nông sản.

Nó sẽ tạo ra tri thức.

Tạo ra giá trị gia tăng.

Tạo ra những cộng đồng thịnh vượng.

Và tạo ra những miền quê đáng sống cho các thế hệ mai sau.

Lê Minh Hoan