Thương lái - mắt xích thầm lặng của chuỗi giá trị nông nghiệp

1. Câu chuyện từ con đường làng

Một buổi sáng ở miền quê.

Sương còn vương trên lá lúa.

Tiếng chim còn lẫn trong tiếng máy ghe ngoài con rạch.

Người nông dân vừa bước ra thăm ruộng thì thấy một chiếc xe máy quen thuộc chạy vào bờ đê.

“Chắc bữa nay thương lái ghé coi lúa”.

Không cần hẹn trước. Không cần hợp đồng dày mấy chục trang.

Chỉ một câu hỏi giản dị: “Lúa này chừng bao lâu nữa gặt?”. Rồi người thương lái cúi xuống, bứt một bông lúa, vò nhẹ trong tay.

Họ không học trường nông nghiệp. Nhưng bàn tay họ đọc được câu chuyện của mùa vụ. Họ nhìn màu lá, độ chắc hạt, nghe nông dân nói chuyện thời tiết.

Trong cuốn sổ nhỏ, vài con số được ghi lại.

Có thể với người ngoài, đó chỉ là một cuộc ghé thăm. Nhưng thật ra, đó là bước đầu của một dòng chảy hàng hóa.

Từ ruộng lúa nhỏ đến chợ đầu mối, đến nhà máy, đến bữa cơm của một gia đình ở thành phố. Và người thương lái chính là người mở cánh cửa đầu tiên cho hành trình ấy.

2. Một nghề đi giữa hai dòng nước

Nghề thương lái không đơn giản chỉ là mua và bán.

Họ đứng giữa hai dòng nước của nền nông nghiệp.

Một bên là cánh đồng. Một bên là thị trường.

Cánh đồng thì phụ thuộc thời tiết. Thị trường thì phụ thuộc cung - cầu.

Hai dòng nước ấy không phải lúc nào cũng chảy cùng chiều.

Có lúc nông dân trúng mùa nhưng giá lại rớt.

Có lúc thị trường cần hàng nhưng ruộng đồng chưa kịp thu hoạch.

Người thương lái phải đứng ở giữa để điều tiết những nhịp chảy ấy.

Họ gom từng thùng xoài, từng bao lúa, từng sọt cá. Từ hàng trăm hộ nông dân nhỏ lẻ, họ gom lại thành một chuyến xe đủ lớn cho thị trường.

Ở một góc nhìn khác, họ giống như những người thợ dệt. Từng hộ nông dân là một sợi chỉ. Thị trường là tấm vải lớn.

Thương lái là người đan những sợi chỉ rời rạc ấy thành một tấm vải của nền kinh tế nông nghiệp.

3. Trí tuệ thực địa của nông thôn

Trong thời đại dữ liệu lớn, người ta nói nhiều về phân tích thị trường. Nhưng ở nông thôn, từ rất lâu đã tồn tại một loại trí tuệ khác. Có thể gọi đó là trí tuệ thực địa.

Một thương lái lâu năm chỉ cần nhìn màu vỏ xoài, nghe câu chuyện mùa nước, hỏi vài cuộc điện thoại ở chợ đầu mối. Họ có thể đoán được nhịp thị trường của vài tuần tới.

Không phải lúc nào cũng chính xác.

Nhưng đó là kinh nghiệm tích lũy từ hàng ngàn chuyến đi qua các cánh đồng.

Trong nền kinh tế tri thức, những tri thức như vậy cũng rất đáng trân trọng.

4. Định kiến và góc nhìn mới

Trong nhiều câu chuyện, thương lái thường bị nhìn với ánh mắt nghi ngại.

Có người nói họ ép giá. Có người nói họ hưởng lợi nhiều hơn nông dân. Ở đâu cũng có những trường hợp như vậy. Nhưng nếu chỉ nhìn thương lái bằng định kiến, chúng ta có thể bỏ qua một lực lượng rất quan trọng của nông nghiệp nông thôn.

Thử hình dung một ngày không có thương lái. Hàng triệu hộ nông dân sẽ phải tự tìm thị trường, tự vận chuyển, tự gom hàng, tự thương lượng.

Nền nông nghiệp nhỏ lẻ sẽ gặp rất nhiều khó khăn khi bước ra thị trường lớn.

Nhìn theo cách khác, thương lái chính là những người mở đường cho nông sản rời khỏi cánh đồng.

5. Khi thương lái trở thành doanh nhân nông thôn

Một nền nông nghiệp hiện đại không chỉ có nông dân, doanh nghiệp, nhà khoa học. Ở giữa cần có những người kết nối chuyên nghiệp.

Nếu được đào tạo và tổ chức lại, thương lái có thể trở thành nhà thu mua chuyên nghiệp, nhà tổ chức logistics nông sản, người cung cấp thông tin thị trường cho nông dân, cầu nối giữa hợp tác xã và doanh nghiệp.

Khi đó, họ không chỉ là thương lái. Họ trở thành doanh nhân nông thôn. Những người hiểu cánh đồng, con đường làng, và cả nhịp thở của thị trường.

6. Một triết lý bao dung về nghề nghiệp

Trong câu chuyện nổi tiếng về ba người thợ xây, có ba câu trả lời khác nhau:

Người thứ nhất nói: “Tôi đang xếp gạch”.

Người thứ hai nói: “Tôi đang xây một bức tường”.

Người thứ ba nói: “Tôi đang xây một nhà thờ”.

Cùng một công việc, nhưng tầm nhìn khác nhau.

Nghề thương lái cũng vậy. Nếu nhìn ở bề mặt, đó chỉ là mua bán. Nhưng nếu nhìn sâu hơn, họ đang giữ cho dòng chảy nông sản không bị tắc nghẽn.

Họ giúp ruộng đồng không bị tồn đọng, nông sản đến được thị trường, cánh đồng kết nối với thành phố.

7. Dòng sông của chuỗi giá trị

Hãy thử hình dung chuỗi giá trị nông nghiệp như một dòng sông.

•         Người nông dân là nguồn nước đầu nguồn.

•         Doanh nghiệp chế biến là con thuyền lớn ra biển.

•         Thị trường là đại dương rộng mở.

Còn thương lái?

Họ là những chiếc ghe nhỏ len lỏi trong các con rạch.

Chính những chiếc ghe nhỏ ấy gom từng dòng nước nhỏ lại, để dòng sông lớn không bị đứt đoạn.

Không ồn ào. Không hào nhoáng. Nhưng vô cùng cần thiết.

8. Từ mắt xích thầm lặng đến mắt xích chuyên nghiệp

Nông nghiệp Việt Nam đang bước vào một giai đoạn mới. Không chỉ sản xuất nhiều, mà còn phải sản xuất theo tín hiệu thị trường, sản xuất theo tiêu chuẩn, sản xuất theo chuỗi giá trị.

Trong hành trình đó, thương lái có thể chuyển mình từ người mua bán tự phát thành mắt xích chuyên nghiệp của chuỗi giá trị. Nều lực lượng thương lái được đào tạo, có tổ chức nghề nghiệp, kết nối với hợp tác xã, ứng dụng công nghệ thông tin thì những chiếc xe máy đi vào ruộng mỗi buổi sáng hôm nay biết đâu ngày mai sẽ trở thành những doanh nghiệp logistics nông sản của nông thôn.

9. Một ánh nhìn rộng hơn

Trong câu chuyện phát triển nông nghiệp, đôi khi chúng ta nói nhiều về công nghệ, chính sách, đầu tư lớn. Nhưng có những con người lặng lẽ giữ cho nền nông nghiệp vận hành mỗi ngày.

Những người chạy xe qua những con đường làng, ghé từng vườn cây, hỏi thăm từng mùa vụ.

Họ không có diễn đàn lớn. Nhưng họ có mạng lưới của lòng tin. Và chính mạng lưới ấy đã giúp nông sản Việt Nam không ngừng chảy từ cánh đồng ra thị trường.

Có lẽ đã đến lúc chúng ta nhìn nghề thương lái bằng một ánh mắt khác.

Không chỉ là người mua bán, mà là một mắt xích thầm lặng nhưng quan trọng của chuỗi giá trị nông nghiệp. Và biết đâu, từ những con người thầm lặng ấy, sẽ nảy mầm một thế hệ doanh nhân nông thôn mới của nền nông nghiệp Việt Nam.

Lê Minh Hoan