Bài dự thi “Lúa gạo Việt – Nguồn cội và tương lai”
GIẤC MƠ CÁNH ĐỒNG LÚA RỒNG
Truyện ngắn của HOÀI HƯƠNG (TP.HCM)
1.
Châu Long và Hoàng Lâm là cặp đôi đẹp nhất ở Viện
nghiên cứu lúa gạo quốc tế IRRI tại Việt Nam. Cả hai cùng học chung nhau ở Đại
học Nông Lâm TP Hồ Chí Minh, khoa Nông học. Lâm vừa tốt nghiệp thì Châu Long
vào năm nhất, là sinh viên xuất sắc của khoa nên sau tốt nghiệp, Lâm được giữ lại
vừa trợ giảng vừa học bậc cao học. Hiện giờ Lâm đã là một Tiến sĩ nông học trẻ,
tài năng, và là một chuyên gia giỏi của Viện IRRI tại Việt Nam. Châu Long cũng
là thạc sĩ chuyên ngành lúa gạo và hiện là một chuyên gia trẻ của Viện. Họ gặp
nhau quen nhau trong một lần Lâm cùng thầy trưởng khoa đưa sinh viên về Đồng
Tháp thực tập.
Hoàng Lâm được sinh ra ở vùng bán sơn địa giáp ranh với
Sài Gòn, gia đình làm nghề nông trồng lúa rẫy, nên ngay từ khi sinh ra đã quen
rơm rạ, quen với thóc lúa, cảm nhận những khó nhọc của việc làm ra hạt lúa của
người nông dân. Ngay từ nhỏ Lâm đã ước mơ và ý thức sau này mình sẽ theo ngành
nông học, chỉ đề trồng lúa gạo. Và càng lớn càng hiểu những nguyên nhân sâu xa
vì sao năng suất lúa cao mà người nông dân vẫn không giàu- do chất lượng lúa gạo
không cao, giá trị thấp, lại thêm đất bị bạc vì hóa chất bảo vệ thực vật bị lạm
dụng quá nhiều nên càng canh tác càng kém đi… Nhưng quyết tâm theo ngành nông học,
trồng lúa, có lẽ thành quyết định để theo đuổi trong tương lai, là từ lần nghe
một buổi tư vấn chọn trường- ngành nghề mùa tuyển sinh năm lớp 12, Lâm đã tình
cờ thấy và mua ngay cuốn sách viết về nhà nông học Lương Đình Của. Những gì viết
về ông, về đam mê- say mê nghiên cứu các giống lúa của Việt Nam, lai giống lúa
mới cho Việt Nam, cho đồng bằng Bắc bộ, và đặc biệt đồng bằng sông Cửu Long. Những
cái tên giống lúa có mã IR hay OM với Lâm giống như một kho tàng đầy thú vị để
khám phá để hiểu biết. Ừ, mình ăn cơm mà không biết gì về lúa gạo thì giống như
chưa biết cách trả ơn Trời Đất.
Thật ra việc Lâm thi vào ngành Nông học cũng đã là một
cuộc “chiến” trong nhà. Ba má và các anh chị gần như phản đối, vì Lâm là học
sinh xuất sắc suốt 12 năm liền của trường, còn là học sinh giỏi cấp tỉnh, đủ
chuẩn vào những trường thuộc hàng top như Bách khoa, Ngoại thương, Kinh tế…
Cũng có chút giận hờn, cũng có chút nặng nhẹ gay gắt. Nhưng rồi, không ai làm
cho Lâm lung lay ý nguyện. Và khi thi vào trường với số điểm xuất sắc, đậu thủ
khoa, ngay từ năm đầu Lâm đã được nhận học bổng toàn phần của trường. Có lẽ từ
sự say mê nghiên cứu, đam mê với những khám phá hiểu biết, lại thêm học tập
chuyên cần chăm chỉ, liên tiếp các năm học sau, Lâm đều là sinh viên xuất sắc của
khoa của trường, thậm chí từ năm thứ 3, một số công trình nghiên cứu về giống
lúa Việt Nam của Lâm, đặc biệt là giống lúa Huyết Rồng- loại lúa ngập nước có
nguồn gốc lúa hoang ma từ thời xa xưa của miệt đồng bằng sông Cửu Long đã được
Viện IRRI quan tâm chú ý.
Châu Long có thể nói là xuất thân con nhà danh gia vọng
tộc thuộc đời thứ 5 của những điền chủ danh tiếng ở miền Tây Nam bộ. Thật ra,
việc Châu Long theo học ngành Nông nghiệp cũng có chút huyền bí, nên ba má cô
cho dù không hài lòng, cũng không phản đối, sợ buồn vong linh các bậc gia tiên.
Năm cô học lớp 12, bà nội bệnh nặng, và trong lúc còn tỉnh táo, bà cho gọi Châu
Long đến bên. Rồi bà ra dấu kêu lôi từ gầm giường ra một cái rương gỗ chạm trổ
khá tinh xảo, mở ra, bên trong có nhiều ngăn, một ngăn chứa rất nhiều xấp tài
liệu tiếng Anh- Pháp- Việt, một cuốn sổ tay khá dày, một lá thư, mấy ngăn còn lại
được chia ô nhỏ, bên trong dựng rất nhiều túi giấy chống ẩm nhỏ, được dán mép,
bên trong là những hạt lúa. Bà nói: “Đây là di vật của ông nội, và ông dặn sẽ
chỉ giao cho đứa con cháu nào học ngành nông trồng lúa. Nội thấy con Hai Châu
Long yêu mê đồng ruộng và có ý thi vào Đại học Nông Lâm Sài Gòn, nên quyết định
giao di vật của ông. Những mong con đừng làm nội thất vọng mà nối nghiệp tổ
tiên”.
Phải nói thêm, ông nội của Châu Long từng là kỹ sư
canh nông du học ở Pháp về và sau đó gầy dựng sản nghiệp từ ông cố, chỉ trồng
lúa mà gia sản ngày càng khuếch trương nổi tiếng cả lục tỉnh Nam bộ. Trong thư,
ông viết có vài dòng: “Cả đời ba chỉ nghĩ đến các giống lúa Việt Nam cho ra nhiều
loại gạo dẻo thơm ngọt và đã cho trồng tỉa cấy hái trên đất ruộng nhà mình, tiếp
nối tổ tiên bồi đắp cho gia nghiệp bền vững. Nay ba sưu tầm lưu giữ được một số
giống lúa xưa, mà ba thì lực bất tòng tâm, chỉ mong các đời sau, có con cháu
nào ham mê nghiên cứu về lúa gạo, mà tìm ra Gene di truyền của nó, rồi gieo trồng
nhân giống, mang hột gạo- ngọc thực Trời cho dân nưóc Nam mình mà làm giàu cho
dân”.
Châu Long tò mò mở cuốn sổ tay, chữ viết rất chân
phương, rõ ràng, là ghi chép của nội về các giống lúa. Ngay trang đầu, ông đã
làm cô tò mò phấn khích: “Đầu thế kỷ XX, từ 1920-1930, người Pháp đã sưu tầm được
ở Việt Nam có chừng 1.200- 2.000 giống lúa, trong đó Miền Nam có ít nhất 800 giống…”.
Và một danh sách các loại lúa cổ ở Nam bộ, cùng một danh sách khác được ông nội
đánh ký hiệu tương ứng với các túi lúa trong chiếc rương. Cô hoàn toàn bị thu
hút và mê hoặc bởi hàng trăm cái tên lúa gạo lạ hoắc lạ huơ, lần đầu mới nghe
tên, nhưng giống như trong một thế giới thần thoại cổ tích:
Huyết rồng, Ba kiếu, Ba trúc, Gẫy xe, Nanh chồn, Trắng
chùm, Trắng lép, Hiền minh, Thất nguyệt thục, Cái hạ bạch, Thanh vu, Lũy tử, Bạch
mạc, Ô cánh, Hắc khoáng, Thanh ảnh, Hạ bạch, Móng chim, Hẻo rằn, Bát ngoạt,
Chày chày; Bông dừa, Bông dâu, Đung tiên, Móng tay, Mô cải, Càn đông, Cà nhe,
Tràng nhất, Đốc vàng. Ba xuyên, Chim nghệ, Cà lây, Lúa nối, Sóc nâu, Trắng nhỏ,
Tàu hương, Móng chùm, Chùm mai, Cà đung… Đặc biệt là những loại lúa “Nàng”:
Nàng tro, Nàng cóc, Nàng quớt, Nàng lai, Nàng mâu, Nàng vu, Nàng co lỡ, Nàng
rà, Nàng phiệt, Nàng gồng… Và các loại nếp: Mắc cửi, Mướp, Mây, Than, Tre, Sáp,
Voi, Cau, Bò, Vằn, Bụt, Kỳ lân, Hương bầu, Cút, Cò, Cái, Lụa, Trứng…
2.
Đêm Đồng Tháp Mười, trăng gần rằm tỏa ánh sáng xanh bạc
huyền hoặc phủ xuống cây cỏ sông nước tạo cảnh sắc liêu trai kỳ ảo như một thế
giới của thần tiên thế ngoại. Với những ai lần đầu đến miền này, dễ ngợp với
không gian mênh mông sông nước trong rời rợi ánh trăng, bởi vẻ đẹp gần như siêu
thực, khó có cây cọ vẽ hay trang viết nào có thể “copy” lại được. Bởi không chỉ
ánh trăng, không chỉ sông nước, mà còn sen thoang thoảng nương theo gió tỏa vào
không gian hương thanh tịnh thoát tục, còn là những tiếng cá đớp bóng trăng dưới
mặt nước, hạt bóng nước vỡ ra, nghe nhẹ như một tiêng thở, còn là những chuyển
động mơ hồ của đám cây cỏ ven bờ nước, trong một lao xao khẽ khàng đầy mê dụ…
- Giờ anh cũng
hỏi thiệt nè. Sao em lại chọn anh chàng nhà quê này, trong khi anh cũng biết
xung quanh em đầy vệ tinh…
- Là Huyết Rồng
đó.
- Trời! Nghe gì
như tiên hiệp kỳ ảo vậy? Huyết Rồng? Là sao? Anh chưa hiểu.
- Chắc em phạt anh quá. Anh có nhớ chính cái lần đi thực
tế Đồng Tháp đó không, anh đã thuyết trình giới thiệu cùng sinh viên Đồng Tháp
về lúa Huyết Rồng - đề tài đang nghiên cứu của anh.
- À, anh nhớ rồi.
Mà có gì liên quam với chuyện lọt vào mắt em.
- Có chứ. Vì anh không biết thôi. Trong cuốn sổ tay của
ông nội em, một kỹ sư canh nông từ thời Pháp, tên giống lúa cổ của Nam bộ đầu
tiên được ông nhắc là Huyết Rồng. Và em ấn tượng hoài cái tên đó. Nên chi, khi
anh nói về giống lúa đó. em đã nghĩ mình sẽ “chủ quyền anh”.
- Khoan nào. Vậy có phải em là chủ nhân của xấp tài liệu
gửi cho anh về giống lúa Huyết Rồng? Vậy bữa nào cho anh tới nhà thắp nhang cảm
ơn ông nội em.
Ừ, cái giống lúa Huyết Rồng sao mà hấp dẫn đến thế. Tới
tận ngày nay, cư dân vùng Đồng Tháp Mười vẫn lưu truyền sự tích dân gian về giống
lúa này. Chuyện kể rằng, mỗi nhánh của dòng sông Cửu Long lại có một con rồng
nhân từ cư ngụ. Rồng che chở cho dân làng, ban cho giống lúa quý, ngọt lành, giống
lúa này lại sống và sinh trưởng trổ bông đậu hạt trên vùng nước ngập đầy khắc
nghiệt. Hạt gạo đặc biệt đỏ như ngọc ruby, đỏ từ ngoài vào lõi gạo, nên cư dân
trong vùng đặt tên là Huyết Rồng. Khi nấu chín, hột cơm thơm ngậy, mềm, có
vị ngọt và bùi pha lẫn vị béo, càng nhai cơm càng có thể cảm nhận rõ ràng vị
thơm ngon của loại gạo trứ danh này. Còn theo khoa học, lúa Huyết Rồng có nguồn
gốc từ giống lúa mọc hoang của vùng ngập nước Đồng Tháp Mười và tứ giác Long
Xuyên, nên nó có sức sống rất bền bỉ, mạnh mẽ, có thể lấn át cỏ dại sinh sôi.
Thời gian sinh trưởng lên tới 6 tháng nên có thể nói cây lúa tích tụ đầy đủ
tinh túy hương trời khí đất, bồi bổ phù sa sông nước vào hạt gạo. Các nhà dinh
dưỡng còn nghiên cứu về gạo Huyết Rồng, thấy đúng là “ngọc thực”, bởi các chỉ số
dinh dưỡng đều rất cao, có thể xem như là một loại cao lương bậc nhất trong các
loại gạo- lúa nước.
Nhưng vì gốc là lúa hoang, lúa trời cho, không bỏ công
chăm sóc, lại chỉ một vụ trong năm, nên năng suất rất thấp. Rồi do nhiều thăng
trầm biến thiên, những đòi hỏi cấp bách về lương thực giải quyết thiếu hụt, nên
lúa Huyết Rồng dần bị lãng quên, mai một, thậm chí gần như biến mất, nhường chỗ
cho các loai giống lúa lai cao sản, dễ trồng, thời vụ ngắn hạn, năng xuất cao. Sang
thế kỷ 21 với những yêu cầu về thực phẩm sạch, sống sạch, trở thành xu hướng
tiêu chí chất lượng sống của con người thời công nghệ cao toàn cầu, cũng như
chuẩn Global Gap trong gạo xuất khầu của Việt Nam, một số giống lúa xưa nổi tiếng
cho gạo thơm ngon, nhiều dưỡng chất, kháng sâu bệnh cao, sinh trưởng khỏe mạnh ở
đồng bằng sông Cửu Long đã được khơi lại từ ngân hàng Gene của IRRI, trong đó
có giống Huyết Rồng của vùng Đồng Tháp Mười…
3.
- Tôi là CEO tập
đoàn nông nghiệp International Rise of OM- IROM tại Việt Nam
- Dạ! Tôi là
Hoàng Lâm. Tôi có thể giúp gì cho ông?
- Chúng tôi được biết anh và các công sự đã nghiên cứu
và phục tráng thành công giống lúa Huyết Rồng từ phòng thí nghiệm, đang gầy giống,
chuẩn bị cho trồng diện rộng.
- Các ông cũng
nhanh quá. Thông tin chúng tôi mới vừa cho Viện IRRI Việt Nam, Viện Di truyền
chọn lọc và lai tạo biết. Nhưng có vấn đề gì sao?
- Ồ! Không! Không có vấn đề gì. Thậm chí còn rất tốt. Là
chúng tôi muốn bàn với anh một thương vụ.
- Thương vụ? Có
lầm không? Tôi là nhà nghiên cứu, có buôn bán gì đâu.
- Chúng tôi biết
anh là nhà nghiên cứu giống lúa. Không lầm đâu. Hiện anh đang nắm trong tay một
gia tài siêu khổng lồ.
- Ông lại nói
chơi. Tôi giờ vẫn ở chung ba má, tài sản không có gì riêng…
- Thì nay mai
anh sẽ rất giàu, rất giàu đó.
- Mà thôi, thật
sự ông muốn tôi gúp gì?
- Rất thẳng thắn. Chúng tôi muốn anh bán giống lúa Huyết
Rồng cho tập đoàn IROM độc quyền. Giá cả tùy anh định. Chúng tôi sẽ để tự anh
điền vào tờ chi phiếu này.
Giận run, nhưng cố kiềm chế. Hoàng Lâm nhã nhặn:
- Xin lỗi ông.
Tôi nghĩ các ông có một sự hiểu lầm nào đó. Chúng tôi không có ý định bán giống
lúa Huyết Rồng cho bất kỳ ai độc quyền. Nay mai Viện sẽ sản xuất giống và hướng
dẫn bà con nông dân trồng như chính vụ. Mong ông từ bỏ ý định độc quyền giống
lúa này.
- Ồ! Rất tiếc. Tôi vẫn mong anh suy nghĩ lại. Chúng
tôi sẽ đợi câu trả lời của anh.
- Dạ! Rất tiếc!
Nhưng tôi có thể nói ngay để các ông không mất thời gian. Câu trả lời của tôi
là “Không!”. Cảm ơn ông và IROM đã chú ý đến giống lúa Huyết Rồng của chúng
tôi. Và tôi xem như không có cuộc nói chuyện này.
Có một sự tức giận không nhỏ trong Lâm khi nghe lời đề
nghị bán lúa giống, mà theo Lâm rất “khiếm nhã”, là xem thường Lâm cùng các cộng
sự. Trở ngược thời gian mấy năm trước, những ngày tháng lặn lội cùng các cộng sự,
đi tìm các giống lúa Huyết Rồng, rồi chọn lọc, rươm, trồng…
Lâm nhớ những lần lội ruộng ngập nước sâu muốn hụt hơi,
để lấy mẫu các giống lúa Huyết Rồng hoang dại. Khó ai hình dung ra công việc
khó nhọc, trong cả tháng trời mỗi mùa lúa, khi những cây lúa “ma” trĩu hạt
trong mênh mông nước vùng Đồng Tháp Mười, Lâm và cộng sự trầm mình ở những cánh
đồng nước, để có mẫu đạt yêu cầu, rồi chọn sơ khởi, chọn lọc sau khi phân tích,
còn lại một số đủ điều kiện hỗn dòng. Từ kết quả chọn lọc ngoài đồng ruộng và
trong phòng thí nghiệm, giống lúa Huyết Rồng đã được phục tráng thành công theo
hướng quần thể thỏa mục tiêu nghiên cứu, theo quy trình sản xuất lúa giống tiêu
chuẩn. Sau đó là sản xuất siêu nguyên chủng, và trồng trình diễn giống lúa Huyết
Rồng danh bất hư truyền. Để rồi chuẩn hóa đưa ra trồng trên những cánh đồng lớn.
4.
- Bữa nay em
đãi anh tiệc Huyết Rồng chính danh Đồng Tháp Mười.
- Bao gồm gì và
topping là gì?
- Sẽ làm anh ngạc
nhiên. Bảo đảm anh ăn quên chết luôn.
- Nghe chưa gì bụng đánh lô tô rộn ràng nè. Đã thấy
thơm nhột hết cả lưỡi rồi.
- Món gà tre nướng lá chúc đó. Còn có cá linh non
chiên giòn lót lá gừng chấm nước mắm chua ngọt. Mà đố anh em nấu gì nữa nào?
- Anh nghe có mùi cơm, nhưng khoan, để anh đoán xem có
trúng không ha. Em đang nấu cơm gạo Huyết Rồng trộn hột sen, bọc trong lá sen rồi
hấp..
- Trời, tinh thế. Mà sao anh biết rõ vậy? Ai làm cho
anh ăn rồi sao? Khai mau! Cô nào? Hờn nha.
- Lại hờn rồi.
Thì bếp du lịch Đồng Tháp Mười đó. Mỗi lần xuống đó toàn được đãi cơm Huyết Rồng
trộn hột sen bọc lá sen hấp - đặc sản ấn ký văn hóa ẩm thực tinh tế của vùng
này, sản phẩm du lịch đó đa.
- Em còn chế nước
gạo Huyết Rồng rang, chút anh uống thử xem có hơn mấy thứ nước gạo Hàn Nhật
không nha.
- Ồ, tiệc Huyết Rồng thứ thiệt. Em giỏi quá.
- Giờ mà nội em còn, chắc vui lắm. Hồi đó, ông đã từng
thu thập các giống lúa Huyết Rồng, cũng đã định lai giống để trồng thử ở khu ruộng
ngập nước, nhưng rồi do chiến tranh, nội vào chiến khu, sau chiến tranh lại lo
nghiên cứu các giống lúa lai cao sản để cứu đói, nên gác lại ước mơ Huyết Rồng.
- Giờ có anh tiếp
ước mơ của nội em…
- Có em nữa. Em sẽ cùng anh thực hiện giấc mơ cánh đồng lúa Rồng./.
