Vài suy ngẫm khi đọc một câu ngắn treo trên một bức tường “Why ask Why?
Buổi chiều,
mặt trời nghiêng xuống cuối cánh
đồng, ánh nắng vẽ những vệt dài trên thửa ruộng vừa gặt xong. Rơm còn thơm mùi nắng mới. Người nông dân lại đứng đó,
nhìn cánh đồng trơ gốc rạ, mà trong đầu không còn là câu hỏi “mùa này lời bao nhiêu”, mà là một câu hỏi khác,
sâu hơn: “Cánh đồng này rồi sẽ đi về đâu?”.
Ngày trước, cánh đồng chỉ được nhìn như nơi cho ra hạt lúa.
Thu hoạch xong là xong. Nhưng khi bắt đầu hỏi “tại
sao”, người trồng lúa mới nhận ra: cánh đồng cũng biết mệt, đất cũng biết đau.
Bón nhiều thì đất chai, xả nước mạnh thì phù sa trôi đi, đốt rơm thì khói bay lên
trời, còn người trồng lúa thì cứ loay hoay với
vòng xoáy chi phí, nợ nần, rủi ro.
Có những câu hỏi ban đầu nghe rất “xa
xỉ”:
Tại sao phải giữ rơm rạ?
Tại sao phải đo phát thải?
Tại sao hạt gạo lại cần có câu chuyện?
 |
Nhưng chính những câu hỏi ấy đã mở ra một cánh cửa khác cho
ngành hàng lúa gạo. Người nông dân bắt đầu hiểu rằng: mỗi bông lúa không chỉ hút
dưỡng chất từ đất, mà còn vay mượn của tương lai. Vay nhiều mà không trả, thì con
cháu sẽ trả thay.
Từ đó, cách làm lúa chậm lại một chút, nhưng bền hơn. Ruộng lúa không còn chỉ một
màu xanh đơn độc, mà có cá bơi
dưới mương, có vịt lội trên đồng, có cỏ dại được giữ lại vừa đủ để đất thở. Người
nông dân học cách ghi chép,
học cách nhìn ruộng mình như một công xưởng sinh học, nơi thiên nhiên và con người cùng làm việc, chứ không phải nơi con người
áp đặt thiên nhiên.
Rồi câu
hỏi “tại sao” lan ra khỏi bờ ruộng. Người làm
chính sách bắt đầu hỏi: Tại sao hỗ trợ nhiều mà nông dân vẫn khó khăn? Người làm
doanh nghiệp hỏi:
Tại sao gạo ngon mà giá trị
chưa cao? Người làm khoa học hỏi: Tại sao kết quả nghiên cứu chưa nằm trên thửa ruộng? Và người làm báo
hỏi: Tại sao câu chuyện hạt gạo chưa chạm được trái tim người tiêu dùng?
 |
Khi mỗi người trong chuỗi ngành hàng lúa gạo đều tự đặt cho
mình một câu hỏi “tại sao”, thì chuỗi ấy không còn rời rạc.
Hạt gạo lúc này không chỉ đi từ ruộng ra cảng để
xuất khẩu, mà đi qua niềm tin. Niềm tin của người trồng lúa vào đất, của người mua vào cách làm, và của xã hội vào một nền nông
nghiệp tử tế.
Có lúc, người nông dân nhìn đứa con học xong phổ thông mà ngần ngại: “Liệu nó có quay về ruộng không?” Nhưng rồi ông
lại tự hỏi tiếp: “Nếu mình làm lúa theo cách khác, có tri
thức, có giá trị,
có tương lai, thì sao?”. Và chính câu hỏi đó đã giữ chân nhiều
người trẻ ở lại, không phải vì nghèo
không đi được, mà vì thấy ruộng đồng cũng có thể là nơi đáng sống, đáng mơ ước.
Ngành hàng lúa gạo, suy cho cùng, không chỉ cần thêm giống mới hay máy
móc hiện đại. Thứ cần nhất là một cuộc “cải
tạo âm thầm” trong tư duy. Bắt đầu từ việc cho phép mình hỏi “tại
sao” một cách tử tế, kiên nhẫn, không nóng vội. Hỏi để hiểu đất, hiểu nước, hiểu
người, và hiểu chính mình.
 |
Khi còn những người dám đứng giữa cánh đồng, lắng nghe gió thổi
qua bông lúa và tự hỏi “tại sao”, thì hạt gạo Việt Nam vẫn còn con đường để đi xa. Không phải đi xa bằng
số lượng, mà đi xa bằng chiều sâu, nơi mỗi hạt gạo mang theo câu chuyện của đất
lành, người hiền và một tư duy biết cúi xuống để ngẩng lên cùng tương lai.
Người trồng lúa hỏi “tại sao đất mệt” sẽ đi xa hơn người chỉ
hỏi “bao nhiêu tấn”. Cánh đồng chỉ thực sự đổi thay khi người đứng trên đó bắt đầu
hỏi khác đi.
Tại sao không hỏi? - đôi khi đó lại là câu hỏi quan trọng nhất.
Lê Minh Hoan
